ඉහළ අධිකරණවල විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස දීර්ඝ කිරීම සඳහා වර්තමාන ආණ්ඩුව දරන උත්සාහය පිළිබඳව සිය මතය ප්රකාශ කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය පැවැත්වූ මහජන සභාව ජුලි 4 වැනිදා කොළඹ පදනම් ආයතනයේදී පැවැත්විණි.
මාර්ගගත ක්රමයට එම සභාව ඇමතූ පොදු රාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමයේ සභාපති ස්ටීවන් තිරු දැක්වූ අදහස්වල සිංහල පරිවර්තනයයි මේ. මේ අදහස් රජයේ සහ රජයට ගැති මාධ්ය මගින් විකෘති කර මහජනතාවට සන්නිවේදනය කළ අතර, ඒ නිසාම තිරු මහතාගේ සම්පූර්ණ කතාව කියවීම වැදගත් වෙයි.
‘ඔබේ දේශයෙන් බැහැරව සිට වුවද, අද දින ඔබ ඇමතීමට ලැබීම මා ලැබූ වරප්රසාදයකි. මෙම රැස්වීම සඳහා කොළඹට පැමිණීමට මම බෙහෙවින් කැමැත්තෙන් සිටියෙමි, නමුත් මගේ අධිකරණ කටයුතු හේතුවෙන් එයට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. කරුණාකර මගේ කනගාටුව පිළිගන්න.
එසේ වුවද, ඔබ ඇමතීමට ආරාධනා ලැබීම මට මෙන්ම පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමයටද මහත් ගෞරවයකි. නීතියේ ආධිපත්යය සුරැකීමට සහ නීතිඥ මණ්ඩලයේ මෙන්ම අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා කිරීමට කැප වූ සංවිධානයක් ලෙස, මෙම මහජන සභාවේ වැදගත්කම මෙන්ම ශ්රී ලංකාවේ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය සහ අභියාචනාධිකරණය ඇතුළු විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස පිළිබඳ තීරණාත්මක ගැටලුව සම්බන්ධයෙන් පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමය දැඩි අවධානයකින් සහ අවදිව සිටියි.
පොදුරාජ්ය මණ්ඩලය පුරා විහිදී ඇති නීතිඥ සංගම් සහ නීති ක්ෂේත්රයේ සංවිධානවල මූලිකම වගකීම වන්නේ නීතියේ ආධිපත්යයේ භාරකරුවන් මෙන්ම ආරක්ෂකයින් වීම සහ යුක්තියේ මුරදේවතාවන් ලෙස කටයුතු කිරීමයි. නීතියේ ආධිපත්යය අභියෝගයට ලක්වන හෝ අනතුරට පත්වන සෑම අවස්ථාවකදීම, කිසිදු බියකින් හෝ පක්ෂපාතීත්වයකින් තොරව, පැහැදිලිව, නිශ්චිතව සහ නොසැලෙන අධිෂ්ඨානයෙන් යුතුව හඬ නැඟීමට ස්වාධීන නීතිඥ මණ්ඩලයක් එහි සාමූහික හෘදය සාක්ෂියෙන් මෙන්ම ව්යවස්ථාපිත බලතලවලින්ද බැඳී සිටියි.
‘ස්වාධීන නීති වෘත්තියක් යනු නිදහස් හා ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක මූලික කුලුනක් වන අතර, නීතිඥයන්ගේ ආරක්ෂාව සහ ස්වාධීනත්වය නොමැතිව යුක්තිය කරා ප්රවේශ වීම මුලාවක් පමණක් වන’ බව අප පිළිගත යුතුය.
ස්වාධීන නීතිඥ මණ්ඩලයක මෙම වගකීම මූලික මෙන්ම අත්යවශ්ය කරුණක් වන අතර එය ගෝලීය නීති ප්රජාව විසින්ද පිළිගෙන තිබේ. ලක්සම්බර්ග් සම්මුතිය පිළිබඳ 2026 පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමයේ ප්රකාශනය මගින් පැහැදිලිවම යළිත් තහවුරු කර ඇති පරිදි, ‘ස්වාධීන නීති වෘත්තියක් යනු නිදහස් හා ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක මූලික කුලුනක් වන අතර, නීතිඥයන්ගේ ආරක්ෂාව සහ ස්වාධීනත්වය නොමැතිව යුක්තිය කරා ප්රවේශ වීම මුලාවක් පමණක් වන’ බව අප පිළිගත යුතුය.
ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය යනු එවැනි ස්වාධීන නීතිඥ මණ්ඩලයකට දීප්තිමත්ම උදාහරණයකි. එහි ඉතිහාසය පුරාම, නීතියේ ආධිපත්යය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීමේදී සහ විශේෂයෙන්ම ශ්රී ලංකාවේ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය රැකගැනීම හා ප්රවර්ධනය කිරීමෙහිලා ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය දැක්වූ දායකත්වය අසමසම එකකි. අද වන විට, උපරිමාධිකරණවල විනිසුරුවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස දීර්ඝ කිරීමට යෝජනා වීමත් සමඟ, ශ්රී ලංකාව අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට එල්ල වූ තවත් එක් අභියෝගයකට මුහුණ දී සිටින මොහොතක, මතභේදාත්මක මෙම විෂය පිළිබඳ කතිකාවේ පෙරමුණෙහිම ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය සිටීම පුදුමයට කරුණක් නොවේ.
මතභේදයට තුඩු දුන් පසුබිම
ශ්රී ලංකාවේ වත්මන් ව්යවස්ථාපිත ව්යුහය, විශේෂයෙන්ම ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 107(5) වගන්තිය යටතේ, උපරිමාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස ස්ථාවරව දක්වා ඇත. අදාළ ප්රතිපාදනය මෙසේය:
‘ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු හැටපහක් විය යුතු අතර අභියාචනාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස අවුරුදු හැටතුනක් විය යුතුය.’
මෙම විශ්රාම වයස සීමාවන් දීර්ඝ කිරීම සඳහා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන පනත් කෙටුම්පතක් ගෙන ඒමට රජය අදහස් කරන බවට ලැබෙන වාර්තා වත්මන් මතභේදයේ ප්රධාන කේන්ද්රස්ථානය වී තිබේ.
මෙහි ආරම්භයේදීම සඳහන් කළ යුත්තේ, විනිසුරුවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස දීර්ඝ කිරීමට පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමය (CLA ) ප්රතිපත්තියක් ලෙස විරුද්ධ නොවන බවයි. ලොව පුරා වෙනස් වන ජනගහන යථාර්ථයන්, මහජන සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයේ දියුණුව සහ ආයු අපේක්ෂාව ඉහළ යාම හේතුවෙන් විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය සඳහා වඩාත් සුදුසු වයස් සීමාව පිළිබඳව නීත්යනුකූල ආයතනික සංවාදයන් නිර්මාණය වී ඇත. අවුරුදු හැටපහක් හෝ හැටහයක් වන ජ්යෙෂ්ඨ විනිසුරුවරුන් තවමත් ඔවුන්ගේ බුද්ධිමය, විශ්ලේෂණාත්මක සහ වෘත්තීයමය හැකියාවන්හි ඉහළම තලයේ පසුවන බව බොහෝ අධිකරණ බලප්රදේශ විසින් පිළිගෙන තිබේ.
මෙම ප්රතිපත්තිය සඳහා සාර්ථක, ධනාත්මක උදාහරණයක් එක්සත් රාජධානියෙන් දැකිය හැකිය. 2021 මාර්තු මාසයේදී, එක්සත් රාජධානියේ අධිකරණ අමාත්යාංශය විසින් සියලුම විනිසුරුවරුන්, මහේස්ත්රාත්වරුන් සහ මරණ පරීක්ෂකවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස අවුරුදු 70 සිට 75 දක්වා ඉහළ නැංවීම සඳහා රට පුරා ව්යවස්ථාදායක ප්රතිසංස්කරණයක් ප්රකාශයට පත් කළේය. මෙම වෙනස හිතාමතාම සිදු කරන ලද්දේ සමාජීය ආයු අපේක්ෂාවේ වර්ධනයන් පිළිබිඹු කිරීමට සහ මිල කළ නොහැකි අධිකරණ විශේෂඥතාව ක්රමානුකූලව රඳවා තබා ගැනීම සඳහා ය. වඩාත්ම වැදගත් කරුණ නම්, මෙම ප්රතිසංස්කරණය නිශ්චිත පුද්ගලයන් ඉලක්ක කර ගැනීමට හෝ විභාග වෙමින් පවතින නඩු තීන්දුවලට බලපෑම් කිරීමට සැලසුම් කරන ලද එක රැයකින් සිදු කළ දේශපාලන උපායමාර්ගයක් නොවීමයි. ඊට පෙර, අධිකරණය, මහේස්ත්රාත් මණ්ඩලය, නීති වෘත්තිය සහ පුළුල් සිවිල් සමාජය වෙතින් සවිස්තරාත්මක ප්රතිචාර 1,000 කට වඩා ලබා ගනිමින් පුළුල් මහජන උපදේශනයක් පවත්වන ලදී.
එය විවෘත, අතීතයට බලනොපාන, අනාගතයේදී බලපැවැත්වෙන සහ පක්ෂග්රාහී නොවන ආයතනික ක්රියාවලියක් ලෙස හසුරුවන ලද බැවින්, එම ප්රතිසංස්කරණය මගින් මහජන විශ්වාසය සක්රියව ආරක්ෂා කෙරුණි. එමෙන්ම, ඉන් අධිකරණය කෙරෙහි මහජනතාව තබා ඇති විශ්වාසයට කිසිදු අහිතකර බලපෑමක් සිදු නොවූ බව ස්වාධීන විශ්ලේෂණයන් මගින් තහවුරු වූ අතර, එම විශ්වාසය 84% ක ඉහළ මට්ටමක අඛණ්ඩව පැවතුණි. ක්රමානුකූල උපදේශනය, විනිවිදභාවයෙන් යුත් සාධාරණීකරණය සහ ආයතනික ස්ථාවරත්වය වෙනුවෙන් ඇති නොසැලෙන කැපවීම තුළින් පරිණත ප්රජාතන්ත්රවාදයක් විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලයෙහි පරිණාමය හසුරුවන ආකාරය පිළිබඳව මෙය කදිම උදාහරණයකි.
තවත් උදාහරණයක් හොංකොං රාජ්යයෙන් දක්නට ලැබුණි. 2019 වසරේදී, අධිකරණ ක්ෂේත්රයේ පිරිස් හිඟයට පිළියම් සෙවීම සහ පළපුරුදු විශේෂඥතාව ක්රමානුකූලව රඳවා තබා ගැනීම සඳහා ව්යුහාත්මක ප්රතිසංස්කරණ මගින් විනිසුරුවරුන්ගේ ව්යවස්ථාපිත විශ්රාම වයස අවුරුදු 65 සිට 70 දක්වා දීර්ඝ කරන ලදි. කෙසේ වෙතත්, එවකට අවසාන අභියාචනාධිකරණයේ (Court of Final Appeal) අගවිනිසුරු ධුරය දැරූ ජෙෆ්රි මා මහතාගේ ක්රියාකලාපය, විනිසුරුවරුන් සතු විය යුතු උසස් ආචාරධර්මීය හැසිරීම් රටාව සහ ආයතනික අඛණ්ඩතාව පිළිබඳව විශිෂ්ටතම උදාහරණයක් සැපයීය. අලුතින් සම්මත වූ නීතිය මගින් තමාගේම ධුර කාලය තවත් වසර පහකින් දීර්ඝ කර ගැනීමට නීත්යනුකූලව බලය ලැබී තිබියදීත්, අගවිනිසුරු මා හිතාමතාම සහ ප්රසිද්ධියේ තීරණය කළේ 2021 ජනවාරි මාසයේදී තමාට මුලින් නියම කර තිබූ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස වන අවුරුදු 65 සපිරුණු වහාම ධුරයෙන් ඉවත් වීමටයි.
මුලින් නියමිත වූ පරිදිම නියමිත වේලාවට විශ්රාම ගැනීම ‘අධිකරණයේ උපරිම යහපත’ පිණිස හේතු වන බව ඔහු නොපැකිලව ප්රකාශ කළ අතර, ක්රමවත් අනුප්රාප්තික සැලසුම්කරණය සහ නායකත්වයේ සෞඛ්ය සම්පන්න මාරුවීම, විනිසුරු මඬුල්ලේ තනි පුද්ගලයකු රැඳී සිටින කාලයට වඩා සැමවිටම ප්රමුඛතාවක් ගත යුතු බව ඔහු අවධාරණය කළේය. පුළුල් ව්යුහාත්මක ප්රතිසංස්කරණයක් තමාගේ පෞද්ගලික වාසිය සඳහා මෙවලමක් කර ගැනීම ප්රතික්ෂේප කිරීමෙන්, අනාගතයට ගැළපෙන ආයතනික ප්රතිපත්තියක් කිසිලෙසකත් අවස්ථාවාදී හෝ පෞද්ගලික වුවමනාවක් මත සිදු කළ උපක්රමයක් ලෙස වැරදියට අර්ථකථනය කිරීමට ඉඩ නොතැබීමට අගවිනිසුරු මා වගබලා ගත්තේය. එමගින් ඔහු දේශපාලන සැකසංකා සහ විවේචනවලින් අධිකරණය ආරක්ෂා කළේය.
නෝනාවරුනි සහ මහත්වරුනි,
ශ්රී ලංකාවේ වත්මන් යෝජනාවේ ඇති වරද හෝ දෝෂය පවතින්නේ 68 හෝ 70 වැනි වියුක්ත සංඛ්යාත්මක අගයන් තුළ නොවේ. මෙහි ඇති බරපතළ අනතුර පවතින්නේ මෙම යෝජිත ප්රතිසංස්කරණය ගෙන එන කාලය, ක්රමය, දේශපාලනීකරණය වූ පසුබිම සහ එය විශේෂිත පුද්ගලයන් ඉලක්ක කර ගනිමින් යෙදවීමට උත්සාහ කරන ආකාරය තුළය.
බලයේ සිටින විධායකයක් හෝ ව්යවස්ථාදායකයක්, දැඩි දේශපාලන සංවේදීතාවක් පවතින හෝ රජයට අදාළ සංවේදී කරුණු පිළිබඳව අධිකරණ තීන්දු සක්රියව සිදුවන වකවානුවක, දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කරන විට, එම සංශෝධනය තවදුරටත් පද්ධතිමය ව්යුහාත්මක ප්රතිසංස්කරණයක් නොවේ. ඒ වෙනුවට, එය ඒ මොහොතේ අවශ්යතාවකට පමණක් යොදාගන්නා ad hoc), අසම්පූර්ණ සහ පුද්ගල කේන්ද්රීය මැදිහත්වීමක භයානක ලක්ෂණ අත්පත් කර ගනී. විරෝධය එල්ල විය යුත්තේ ආයතනික පරිණාමය සහ සන්දර්භීය මෙහෙයවීම් ( contentual manipulatio ) අතර ඇති මෙම මූලික වෙනස පිළිබඳවයි.
මෙවැනි ව්යවස්ථා සංශෝධනයක් නරක ප්රතිඵල ගෙන දිය හැක්කේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව පැහැදිලි උදාහරණයක් 2021 වසරේදී සිම්බාබ්වේ රාජ්යයෙන් වාර්තා විය. එහිදී, ජ්යෙෂ්ඨ විනිසුරුවරුන්ගේ අනිවාර්ය විශ්රාම වයස අවුරුදු 70 සිට 75 දක්වා ඉහළ නැංවීම සඳහා සිම්බාබ්වේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 186 වගන්තිය සංශෝධනය කරමින් ‘සිම්බාබ්වේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන (අංක 2) පනත’ ඉතා කඩිනමින් පාර්ලිමේන්තුව හරහා සම්මත කර ගන්නා ලදි.
වඩාත්ම තීරණාත්මක කරුණ නම්, විධායකයට හිතවාදී අයකු ලෙස පුළුල් ලෙස සලකනු ලැබූ එවකට සේවයේ නියුතු අගවිනිසුරුවරයා සිය 70 වැනි උපන්දිනයට ආසන්න වෙමින් සිටි මොහොතකම, කිසිදු අර්ථවත් මහජන උපදේශනයකින් තොරව මෙම සංශෝධනය කඩිනම් කිරීමයි. මේ සම්බන්ධයෙන් නීති ප්රජාව වෙතින් ක්ෂණික සහ දැඩි විරෝධයක් එල්ල වූ අතර, සිම්බාබ්වේ තරුණ නීතිඥ සංගමය (YLAZ) මෙයට එරෙහිව හදිසි නඩුකරයක් ගොනු කළේය. එහිදී ඓතිහාසික තීන්දුවක් ලබා දෙමින්, ‘කිකා එදිරිව අධිකරණ අමාත්ය සහ තවත් අය’ මෙන්ම ‘YLAZ’ එදිරිව අධිකරණ සේවා කොමිෂන් සභාව සහ තවත් අය’ (HH 264-21) යන නඩුවේදී සිම්බාබ්වේ මහාධිකරණය ප්රකාශ නියෝගයක් (eclaratory order ) නිකුත් කරමින් කියා සිටියේ, මෙම වයස් සීමාව දීර්ඝ කිරීම දැනට ධුර දරන විනිසුරුවරුන් සඳහා නීත්යනුකූලව අදාළ නොවන බවයි. ඒ අනුව අගවිනිසුරුවරයා නීතියේ ක්රියාකාරීත්වය මත විශ්රාම ගොස් ඇති බව එමඟින් ඵලදායී ලෙස ප්රකාශයට පත් කෙරුණි.
රජය මේ සම්බන්ධයෙන් අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කළ අතර, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා අධිකරණය විසින් මහාධිකරණයේ ඉහත තීන්දුව නිෂ්ප්රභ කරන ලදි. එහෙත්, පුද්ගල කේන්ද්රීය සංශෝධනයක් යටතේ තම අගවිනිසුරුවරයා ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා රටේ ඉහළම අධිකරණය විසින් පහළ අධිකරණයක තීන්දුවක් මෙලෙස යටපත් කිරීම, එම ආයතනයේ විශ්වසනීයත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ දැමීමට හේතු වූ අතර, අධිකරණය කෙරෙහි විධායකයේ බලපෑම පවතින බවට සමාජය තුළ ඇති වූ මතය හේතුවෙන් අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය බරපතළ ලෙස පළුදු විය.
ශ්රී ලංකාව මෙලෙස තීරණාත්මක ව්යවස්ථාපිත සන්ධිස්ථානයක සිටින මොහොතක, එරට නායකත්වය සිම්බාබ්වේ අර්බුදයෙන් ලැබුණු බරපතළ පාඩම කෙරෙහි දැඩි අවධානයක් යොමු කළ යුතුය. එනම්, බලයේ සිටින රජයක් විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලයේ දීර්ඝභාවයට අදාළ නීති රීති අතරමැදදී වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කරන විට, එමඟින් නීතිමය පද්ධතියට සිදුවන හානිය අතිශයින්ම දරුණුය.
පුළුල් සංවාද ක්රියාවලියකින් තොරව, උපරිමාධිකරණ විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය දීර්ඝ කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකාව මෙලෙස ඒ මොහොතේ අවශ්යතාවකට පමණක් යොදාගන්නා සහ විනිවිදභාවයෙන් තොර ක්රියාමාර්ගයක් අනුගමනය කළහොත්, එරට නීති පද්ධතිය ද මෙවැනිම ආකාරයේ නීත්යනුකූලභාවය පිළිබඳ අර්බුදයකට ඇද දැමීමේ අවදානමක් පවතී. ව්යුහාත්මක ප්රතිපත්තිමය කරුණක්, පුද්ගල කේන්ද්රීය මැදිහත්වීමක් ලෙස සමාජයට නොපෙනිය යුතුය; එසේ වුවහොත් එය මූලික වශයෙන්ම මහජනතාව තුළ සැකසංකා ඇති කිරීමටත්, අධිකරණයක් බාහිර සමාජයට පෙනෙන ආකාරයෙන් පවා අපක්ෂපාතී විය යුතුය යන්නට (අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට) හානි කිරීමටත්, ආරක්ෂා කළ යුතු ආයතනික ස්ථාවරත්වය සම්පූර්ණයෙන්ම බිඳ දැමීමටත් හේතු වනු ඇත.
මහජන ආකල්පය සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය
2026 ජූනි 11 වන දින අප විසින් නිකුත් කරන ලද ප්රකාශය මගින්, ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය විසින් මතු කරන ලද බරපතළ කනස්සල්ල සමඟ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමය ද එකඟතාව පළ කළේය. අපගේ අවධානය මෙහිදී පොදු නීතියේ ( Public Law) මනාව ස්ථාපිත මූලික සිද්ධාන්තයක් වෙත සෘජුවම යොමු වෙයි: එනම්, මහජන විශ්වාසය යනු අධිකරණය සතු වටිනාම වත්කම (පදනම) බවයි. ඇලෙක්සැන්ඩර් හැමිල්ටන් වරක් ලියා ඇති පරිදි, ‘අධිකරණය සතුව කඩුව හෝ මුදල් පසුම්බිය කෙරෙහි කිසිදු බලපෑමක් නැත’. එමඟින් ඔහු අවධාරණය කළේ අධිකරණය සතුව බලාත්කාරී බලයක් (කඩුව- බලාත්කාරී මිලිටරි/ආරක්ෂක බලය) හෝ මූල්යමය බලයක් (මුදල් පසුම්බිය- මූල්ය/රාජ්ය ප්රතිපාදන බලය) නොමැති බවයි. අධිකරණයේ නීත්යනුකූලභාවය මුළුමනින්ම රඳා පවතින්නේ මහජන විශ්වාසය සහ ගෞරවය මතය. එය වරක් අහිමි වුවහොත්, නැවත පහසුවෙන් ලබා ගත නොහැක. එවිට අධිකරණය දිගුකාලීන සැක සංකා, අවිශ්වාසය සහ සමච්චලයට පවා ලක්වීමට ඉඩ ඇත.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ව්යවස්ථාපිත සහතිකය පවතින්නේ තනි විනිසුරුවරුන්ගේ පෞද්ගලික පහසුව හෝ තත්ත්වය උසස් කර ගැනීම සඳහා නොව, රාජ්ය බලය අත්තනෝමතික ලෙස ක්රියාත්මක කිරීමට එරෙහිව මහජනතාව ආරක්ෂා කරන පලිහක් ලෙසය.
එබැවින්, අධිකරණයක් ප්රායෝගිකව ස්වාධීන විය යුතු අතරම, ඒ බව පැහැදිලිවම මහජනතාවට පෙනෙන්නට ද තිබිය යුතුය යන්න මූලික ප්රතිපත්තියකි. බලපෑමක්, පක්ෂපාතීත්වයක්, අනුග්රහයක් හෝ විධායකය සහ අධිකරණය අතර පවතින නුසුදුසු අන්යෝන්ය සබඳතාවක් පිළිබඳව ඇති වන සුළු හෝ සැකය නීතියේ ආධිපත්යයේ පදනමම කාදමයි. ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය ලංකාවේ ගරු ජනාධිපතිතුමා වෙත දැඩිව පෙන්වා දී ඇති පරිදි, ඔහුගේ ඉතිහාසයේ මෙවැනි නිශ්චිත වකවානුවක දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස දීර්ඝ කිරීම, විනිසුරු මඬුල්ලේ ස්වාභාවික මාරුවීමට, එහි සංයුතියට සහ ස්වාධීනත්වයට බාධා කිරීමට දරන පැහැදිලි උත්සාහයක් ලෙස මහජනතාව විසින් අනිවාර්යයෙන්ම අර්ථකථනය කරනු ඇත.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධනයක් මගින් දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ගේ සේවා කොන්දේසි වෙනස් කරන විට, එය රජයේ දේශපාලන අංශ විසින් අධිකරණයේ තනි පුද්ගල සාමාජිකයන් වෙත පිරිනමන ලද වරප්රසාදයක් හෝ ප්රතිලාභයක් වැනි ක්ෂණික බාහිර පෙනුමක් නිර්මාණය කරයි. එවිට මහජනතාව තුළ දැඩි ලෙස නිෂේධනීය ප්රශ්නයක් මතු වේ: එනම්, මෙම සේවා කාලය දීර්ඝ කිරීම අතීතයේදී අධිකරණය විසින් දක්වන ලද අනුග්රහයන් සඳහා ලැබුණු තෑග්ගක්ද? නැතහොත් අනාගතයේදී රජයේ අවශ්යතාවලට අනුකූලව කටයුතු කිරීම සඳහා කරනු ලබන පෙළඹවීමක්ද? සාධාරණව සිතන පුරවැසියන්ගේ මනස තුළ එම ප්රශ්නය සාධාරණීකරණය වන මොහොතේදීම, උපරිමාධිකරණවල ආයතනික අඛණ්ඩතාව සහ ගෞරවය කෙලෙසී යයි.
මීට අමතරව, මෙමඟින් අධිකරණයේ වඩාත් කනිෂ්ඨ සාමාජිකයින්ගේ චිත්තවේගීය ධෛර්යය ( morale) බිඳ වැටීමක් ද සිදු වේ. මන්දයත්, අනිවාර්ය විශ්රාම වයස මෙලෙස දීර්ඝ කිරීම තම වෘත්තීය ප්රගමනය අඩාල කරන්නක් ලෙස ඔවුන් දකින බැවිනි. මෙය ද අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට එල්ල වන තවත් එක් ප්රබල පහරකි.
ඒ මොහොතේ අවශ්යතාවකට පමණක් යොදාගන්නා ව්යවස්ථාපිතවාදයට එදිරිව නිසි ක්රියාවලිය
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාමය ලියකියවිලි යනු රාජ්යයට ව්යුහාත්මක ස්ථාවරත්වයක්, පැවැත්මක් සහ පුරෝකථනය කිරීමේ හැකියාවක් ලබා දීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති පූජනීය සමාජ සම්මුතීන් ය. ඒවා විශේෂයෙන්ම සකස් කර ඇත්තේ වරින් වර බලයට පත්වන ආණ්ඩුවල තාවකාලික දේශපාලන රැලිවලට ඔරොත්තු දිය හැකි පරිදිය.
කඩින් කඩ සිදු කරන, ඒ මොහොත සලකා ගෙනෙන සංශෝධන මගින් ස්ථාවර අධිකරණ ධුර කාලයන් වෙනස් කිරීමෙන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව සතු ආයතනික පූජනීයත්වය උදුරා ගැනෙයි. එමඟින් මූලික ලියවිල්ලක් දේශපාලන පහසුව සඳහා භාවිත කරන මෙවලමක් බවට පත් කරයි. ජාත්යන්තර නීතිමය සම්මතයන්ට අනුව, අධිකරණයට අදාළ ඕනෑම අර්ථවත් ව්යවස්ථාපිත ප්රතිසංස්කරණයක් ප්රජාතන්ත්රවාදී නිසි ක්රියාවලියට (due process) දැඩි ලෙස අනුකූල වෙමින් සිදු කළ යුතුය. මේ සඳහා පුළුල් හා විනිවිදභාවයකින් යුත් පාර්ශ්වකරුවන්ගේ සහභාගිත්වය, දැඩි මහජන විවාදයන් මෙන්ම නිල නීතිඥ සංගම් සහ සිවිල් සමාජය සමඟ විධිමත් සංවාදයන් පැවැත්වීම අත්යවශ්ය වේ.
වත්මන් සන්දර්භය තුළ, කිසිදු විවෘත හෝ විනිවිදභාවයකින් යුත් සාකච්ඡාවකින් තොරව විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලයෙහි මෙවැනි පුළුල් වෙනසක් හඳුන්වා දීම ප්රජාතන්ත්රවාදී ව්යුහය ඛාදනය කරවයි. එමඟින් විධායකයේ අත්තනෝමතික මැදිහත්වීම් වළක්වන අත්යවශ්ය සංවරණ සහ තුලන පද්ධතිය මඟහරිනු ලබයි. මේ සම්බන්ධයෙන් කොළඹ මහාධිකරණ නීතිඥ සංගමය නිවැරදිව නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි, බලපෑමක් සහිත, විශ්වීය වශයෙන් තහවුරු කරන ලද ව්යවස්ථාපිත සාධාරණීකරණයකින් තොරව මෙම ප්රතිපාදන වෙනස් කිරීම බරපතළ අක්රමිකතාවකි. එය විනිසුරුවරුන්ගේ වෘත්තීයමය ස්වාභාවික ප්රගමනය අඩාල කරන අතර, නව අධිකරණ දක්ෂතාවන් නියමිත වේලාවට එක්කර ගැනීමට බාධා පමුණුවයි. එමෙන්ම, අධිකරණ පද්ධතියේ ස්ථාපිත ධුරාවලිය අස්ථාවර කිරීමටද හේතු වේ.
පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය හොඳම ක්රමවේද
වත්මන් මතභේදයේ බරපතළකම සම්පූර්ණයෙන්ම වටහා ගැනීම සඳහා, අප එය ස්ථාපිත ගෝලීය ප්රමිතීන් සහ සම්මතයන් සමඟ සැසඳිය යුතුය. ආණ්ඩුවේ අංශ තුන පිළිබඳ පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය මූලධර්ම (ලැටිමර් හවුස්- The Commonwealth Latimer House Principles ) යනු පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය රාජ්ය නායකයින් විසින් අනුමත කරන ලද සුවිශේෂ ලියවිල්ලකි. ලැටිමර් හවුස් මූලධර්මවල IV වන මූලධර්මය මඟින් පැහැදිලිවම මෙසේ නියම කර ඇත:
“නීතියේ ආධිපත්යය සුරැකීමට, මහජන විශ්වාසය ඇති කිරීමට සහ යුක්තිය පසිඳලීමට ස්වාධීන, අපක්ෂපාතී, අවංක සහ නිපුන අධිකරණයක් අත්යවශ්ය වේ.”
එපමණක් නොව, පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමයේ 2023 ගෝවා ප්රකාශනය (Goa Declaration) මඟින් ද මෙම වගකීම තහවුරු කර ඇති අතර, විනිවිදභාවයෙන් යුත් දේශීය නීති සහ වෙනස් කොට සැලකීම්වලින් තොර ප්රතිපත්ති මඟින් අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය සහ අපක්ෂපාතීත්වය සක්රියව ආරක්ෂා කිරීමට සහ පවත්වා ගැනීමට රජයන් බැඳී සිටින බව අවධාරණය කරයි. යහපත් පරිචයන් අනුව, අධිකරණ පත්වීම් ස්ථිර විය යුතු අතර, නැතහොත් පත්වීමට පෙරම ස්ථාපිත කරන ලද පැහැදිලිවම ස්ථාවර විශ්රාම වයසකට යටත් විය යුතුය.
විනිසුරුවරුන් කිසිවිටෙකත් විධායකයේ කැමැත්ත හෝ සන්තුෂ්ටිය පරිදි සේවය කිරීම හෝ සේවය කරන බවක් බාහිරට පෙනීම හෝ නොකළ යුතු අතර, පාර්ලිමේන්තු බහුතරයේ වෙනස්වීම් මත ඔවුන්ගේ ධුර කාලයන් හදිසි වෙනස්වීම්වලට යටත් නොවිය යුතුය.
තර්ජනයට ලක්ව ඇති අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය
විධායකයේ මැදිහත්වීම් පිළිබඳ මෙම හානිකර රටාව ශ්රී ලංකාවට පමණක් සීමා වූවක් නොවේ. පසුගිය වසර දෙකක කාලය පුරා පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමය දැඩි කනස්සල්ලෙන් යුතුව නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි, මහාද්වීප කිහිපයකම අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පෙර නොවූ විරූ ආකාරයේ ප්රහාරයකට මුහුණ දී තිබේ.
2024 වසරේදී කිරිබති රාජ්යයේ මහාධිකරණ විනිසුරු ඩේවිඩ් ලැම්බෝන් මහතා අත්තනෝමතික ලෙස ධුරයෙන් ඉවත් කර පිටුවහල් කිරීමට කටයුතු කිරීමත් සමඟ මෙම ව්යුහාත්මක ආක්රමණශීලීත්වය ප්රකාශයට පත් වන ආකාරය අපි දුටුවෙමු. එහිදී ක්රියාත්මක වූ විමර්ශන ක්රියාවලිය තුළ නිසි ක්රියාවලියක් (due process) අඛණ්ඩව නොතිබීම පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමයේ දැඩි දෝෂදර්ශනයට ලක්විය.
2025 වසරේදී මාලදිවයිනෙන් ද අපි එය යළිත් දුටුවෙමු. එහිදී සක්රිය ව්යවස්ථාපිත අභියෝගයන් පවතින වකවානුවක, ඉහළම අධිකරණය තම මතයට නම්යශීලී කරවා ගැනීමට විධායකය දැරූ උත්සාහයන්ට එරෙහිව විරෝධතා මතු කරමින් කටයුතු කළ ශ්රේෂ්ඨාධිකරණ විනිසුරුවරුන් වන ආචාර්ය අස්මිරල්ඩා සහීර්, මහස් අලි සහීර් සහ හුස්නු අල් සුඌද් යන මහත්ම මහත්මීන්ව හදිසියේම වැඩ තහනමකට ලක් කිරීමට පියවර ගැනුණි.
එසේම ඝානාවේදී, 2025 වසරේදී අගවිනිසුරු ගර්ට්රූඩ් ටෝකෝනූ මහත්මිය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවට පටහැනිව වැඩ තහනමකට ලක් කර, අවසානයේදී විධිමත් පරීක්ෂණයකින් තොරව ක්ෂණිකව, කෙටි ක්රියාමාර්ගයකින් ධුරයෙන් ඉවත් කිරීම (Summary removal) හේතුවෙන්, බෙහෙවින් ගෞරවයට පාත්ර වූ එම විනිසුරුවරියට බටහිර අප්රිකානු රාජ්යයන්ගේ ආර්ථික ප්රජාවට අයත් (ECOWAS) අධිකරණය හමුවේ හදිසි සහනයක් පැතීමට සිදු විය. විනිසුරුවරුන්ගේ ධුර කාලය සඳහා වන ව්යවස්ථාපිත ආරක්ෂණයන් හිතාමතාම පසෙක ලා කටයුතු කරන විට සිදුවන ඛේදනීය ප්රතිඵලය පිළිබඳව මෙය කදිම සාක්ෂියකි.
එක්සත් ජනපද ශ්රේෂ්ඨාධිකරණයේ සහ පහළ ෆෙඩරල් අධිකරණවල ස්වාධීනත්වය සෘජුවම ඉලක්ක කර ගනිමින් පෙර නොවූ විරූ ආකාරයේ, අතිශය පුද්ගල කේන්ද්රීය වාචික සහ දේශපාලන ප්රහාර එල්ල වන ආකාරය ද අප දැක තිබේ. රාජ්ය නායකයින් ප්රසිද්ධියේ විනිසුරුවරුන් පක්ෂග්රාහී ප්රතිවාදීන් ලෙස හෙළා දකින විට හෝ තමන්ට වාසිදායක දේශපාලන ප්රතිඵල සහතික කර ගැනීම සඳහා අධිකරණවල ව්යුහාත්මක සංයුතියට තර්ජනය කරන විට, ගෝලීය ජනතාව වෙත ලැබෙන පණිවිඩය එකමය: එනම්, අධිකරණය තවදුරටත් නීතියේ ස්වාධීන බේරුම්කරුවෙකු නොවන බවත්, එය අත්පත් කර ගත යුතු ජයග්රහණයක් (තෑග්ගක්) පමණක් බවත් ය.
අවාසනාවකට මෙන්, අධිකරණ ආරක්ෂාව මෙලෙස පළුදු වීම ජාතික දේශසීමා තුළ පමණක් සීමා වී නොමැත; එය ජාත්යන්තර තලයට ද නිර්භයව ප්රවේශ වී ඇත. හේග් නුවර පිහිටි ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණයට (ICC) එරෙහිව ට්රම්ප් පරිපාලනය විසින් දියත් කර ඇති ආර්ථික හා නීතිමය බියගැන්වීමේ ව්යාපාරයේ දැඩි වර්ධනයක් පිළිබඳව ඊයේ දිනයේද පුළුල් ලෙස වාර්තා විය. ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ සභාපතිවරයා වෙත අලුතින් නිකුත් කරන ලද ප්රසිද්ධ ලිපියක් මඟින් එම පරිපාලනය සිය බලපෑම් දැඩි ලෙස අලුත් කර ඇති අතර, එහි අත්සන් නොතැබූ රටවල පුරවැසියන් කෙරෙහි ජාත්යන්තර අධිකරණ බලය ක්රියාත්මක කිරීම රාජ්ය ස්වෛරීත්වයට එල්ල කරන ලද ‘නීති විරෝධී’ සහ ‘අත්තනෝමතික’ අපහාසයක් ලෙස ප්රකාශ කර තිබේ.
මෙම වාචික ප්රහාරය විධායකයේ අත්තනෝමතික මැදිහත්වීම් පිළිබඳ දැඩි කනස්සල්ලට පත්වන රටාවකට අනුකූල වේ. ජාත්යන්තර විනිසුරුවරුන්ගේ සහ අභිචෝදකයින්ගේ (prosecutors) අධිකරණමය තීන්දු තීරණවලට බලපෑම් කිරීම සහ ඔවුන්ට දඬුවම් කිරීම සඳහා ඔවුන්ට එරෙහිව සෘජුවම දැඩි ආර්ථික සම්බාධක පැනවීම ද මීට ඇතුළත් ය. මෙම අර්බුදය කෙතරම් සුවිශේෂී උච්චස්ථානයකට පැමිණ තිබේද යත්, මීට දින කිහිපයකට පෙර සේවයේ නියුතු ජාත්යන්තර අපරාධ අධිකරණ විනිසුරුවරුන් තිදෙනෙකුට මෙම නීති විරෝධී සම්බාධකවලට අභියෝග කරමින් නිව්යෝර්ක් දකුණු දිස්ත්රික්කය සඳහා වන එක්සත් ජනපද දිස්ත්රික් උසාවියේ නඩු පැවරීමට පවා සිදු විය.
ගෝලීය සුපිරි බලවතෙකු ජාත්යන්තර නීතිය සුරැකීමට පැවරී ඇති විනිසුරුවරුන් ඉලක්ක කර ගනිමින් මෙලෙස දේශපාලන බලය සහ දණ්ඩනීය මූල්ය ක්රියාමාර්ග දියත් කරන විට, එය සමස්ත ගෝලීය නීතිමය ව්යුහයම, මුලින්ම සොලවා දමයි. එමෙන්ම ලෝකයේ කොතැනක වුවත් සිටින කිසිදු විනිසුරුවරයෙකු දේශපාලන පළිගැනීම්වලින් සම්පූර්ණයෙන්ම නිදහස් නොවන බවට සංඥාවක් ද ඉන් නිකුත් කෙරේ.
ගෝලීය නීති ක්ෂේත්රයේ සහෝදරත්වයේ සාමාජිකයින් ලෙස, අපේ රටවල ප්රජාතන්ත්රවාදයේ මූලික කුලුනු බිඳ දමද්දී අපට නිකම්ම බලා සිටින්නන් විය නොහැක. විනිසුරුවරයෙකුට තම ධුර කාලය බියකින් තොරව කරගෙන යාමට ඇති අයිතිය සහ ආරක්ෂාව හෙවත් විනිසුරුවරයෙකුගේ ධුර කාලයේ සුරක්ෂිතභාවය දේශපාලන අභිමතය හෝ පාර්ලිමේන්තු බහුතරය මත රඳා පවතින පරිදි සකසන ඕනෑම ක්රියාමාර්ගයකට එරෙහි වීම සඳහා නීතිඥ මණ්ඩලය සහ පුළුල් සිවිල් සමාජය තුළ නොසැලෙන සාමූහික අවදිකමක් සහ පරම ආයතනික අධිෂ්ඨානයක් තිබිය යුතුය.
ක්රියාමාර්ගයක් සඳහා කැඳවීම
සම්භාවනීය සගයිනි, පොදුරාජ්ය මණ්ඩලීය නීතිඥ සංගමය ශ්රී ලංකාවේ නීති වෘත්තිකයන් සහ ජනතාව සමඟ පරම සහයෝගිතාවෙන් යුතුව පෙනී සිටියි. නීතියේ ආධිපත්යයේ කුලුනු ව්යුහාත්මක ලෙස අස්ථාවර කිරීමට ලක්වන විට අපට එය මඟහැර සිටිය නොහැක – එමෙන්ම අප එසේ කරන්නේද නැත.
අපි ශ්රී ලංකා රජයෙන් මෙසේ ඉල්ලා සිටිමු:
1. දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්රාම වයස් සීමාවන් වෙනස් කිරීමට උත්සාහ කරන, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවේ 107 වගන්තියට ගෙන එන කඩින් කඩ සහ ඒ මොහොතේ අවශ්යතාවකට පමණක් යොදාගන්නා සංශෝධනවලට එරෙහි වන ලෙස සහ ඒවා ඉල්ලා අස්කර ගන්නා ලෙස.
2. අධිකරණ ක්ෂේත්රයට අදාළ ඕනෑම පුළුල් ව්යුහාත්මක ප්රතිසංස්කරණයක් හඳුන්වා දීමට පෙර, මහජනතාව සහ පාර්ශ්වකරුවන් සමඟ විවෘත, විනිවිදභාවයෙන් යුත් සහ සවිස්තරාත්මක උපදේශන ක්රියාවලියකට සම්පූර්ණයෙන්ම කැපවන ලෙස.
3. උපරිමාධිකරණවල පරම ස්වාධීනත්වය, අපක්ෂපාතීත්වය සහ මධ්යස්ථභාවය කෙරෙහි මහජනතාව තබා ඇති විශ්වාසය පළුදු වීමේ අවදානමක් ඇති කරන කිසිදු ඒකපාර්ශ්වීය ව්යවස්ථාදායක පියවරක් ගැනීමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වළකින ලෙස.
ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමය වෙත, අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය වෙනුවෙන් ඔබ දක්වන නිර්භීත සහ ප්රතිපත්තිගරුක කැපවීම අපි අගය කරමු. ස්වාධීන අධිකරණයක් යනු ස්ථාවර කාලවකවානුවලදී පමණක් භුක්ති විඳින සුඛෝපභෝගීත්වයක් නොවේ; එය සෑම අවස්ථාවකදීම, විශේෂයෙන්ම මතභේදාත්මක මොහොතකදී නැතුවම බැරි අත්යවශ්යම සාධකයකි. එබැවින් අපගේ සාමූහික කැමැත්ත, අපගේ වෘත්තීය ධෛර්යය සහ නීතියේ ආධිපත්යය වෙනුවෙන් ඇති නොසැලෙන විශ්වාසවන්තභාවය තුළින් අප අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය ආරක්ෂා කළ යුතුය.
ඔබ සැමට බොහොමත්ම ස්තූතියි.
