තරුණ නීතිඥයන්ගේ සංගමය විසින් ‘නව ජනතා ව්යවස්ථාවක් සඳහා පෙළගැසිය යුත්තේ ඇයි?’ යන මාතෘකාව යටතේ සංවිධානය කෙරුණු ප්රසිද්ධ සම්මන්ත්රණයක් සැප්තැම්බර් 11 වැනිදා කොළඹ 7, ජාතික පුස්තකාල මණ්ඩල ශ්රවණාගාරයේදී පැවැත්විණි. මේ එම සම්මන්ත්රණයේදී කොළඹ විශ්වවිද්යාලයේ නීති පීඨයේ හිටපු පීඨාධිපති ආචාර්ය සාවිත්රි ගුණසේකර ඉංග්රීසි භාෂාවෙන් කළ අදහස් දැක්වීමෙහි සිංහල පරිවර්තනයයි. පරිවර්තනය ‘අනිද්දා’ විසිනි.
අද වන විට ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය (constitutionalism), ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් යනු කුමක්ද සහ අපට ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් අවශ්ය වන්නේ ඇයිද යන්න පිළිබඳව සැලකිය යුතු පටලැවිල්ලක් පවතිනවා. මේ සම්බන්ධයෙන්, මේ රටේ වෘත්තිකයින් ඇතුළු සිවිල් සමාජය, මහජනතාවට බලපාන කරුණු පිළිබඳ සැමවිටම හඬක් නඟා තිබෙනවා. උදාහරණයක් ලෙස, කොවිඩ් සමයේදී මහජන සෞඛ්යය ජාතික වැදගත්කමකින් යුත් කරුණක් වූ බැවින් වෛද්ය වෘත්තිකයන් ඒ වෙනුවෙන් හඬ නැඟුවා. ශ්රී ලංකා නීතිඥ සංගමයත් එලෙසම සැමවිටම පෙරමුණ ගෙන කටයුතු කර තිබෙනවා.
නීති වෘත්තිය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, මෙම සැලකිලිමත් විය යුතු කරුණු මඟින් නොවැළැක්විය හැකි ලෙසම අදහස් වන්නේ රජය වගකීමට බැඳ තැබීමයි. එසේ වන විට, රජයෙන් ප්රශ්න කිරීමේ වගකීමක් නීතිඥ සංගමයට තිබෙනවා.
අතීතයේදී, තත්ත්වය අද තරම් නරක අතට හැරී තිබුණා යැයි මම සිතන්නේ නැහැ. වර්තමානයේ අප හමුවේ ඇත්තේ කෙතරම් ප්රතිපක්ෂ සහ ගැටුම්කාරී දේශපාලනයක්ද යත්, අවාසනාවන්ත අහඹු සිදුවීමකින් වෘත්තිකයින්ගේ මතය විපක්ෂයේ මතය හා සමාන වූවොත්, එම වෘත්තිකයින්ගේ සුජාතභාවය නැති කිරීමට උත්සාහ දරනවා.
මේක වැරදියි.
රජයෙන් ප්රශ්න කිරීමට සිදුවුවත්, තම වෘත්තිය වෙනුවෙන් හඬ නැඟීමේ ධෛර්යය වෘත්තිකයින්ට තිබිය යුතුයි. එම නිසා අප දකින දෙය නම්, ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය සහ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සම්පාදනය ක්රියාකාරී වීමට නම්, ද්විපාර්ශ්වික සම්මුතියක් අවශ්ය වන බවයි. එම එකඟතාව නොමැති වූ විට, ස්වාධීන හඬක් නඟන වෘත්තිකයින් ආණ්ඩුවට එරෙහි වූවන්, ආණ්ඩුවට විරුද්ධ වූවන්, හෝ ඊටත් වඩා නරක ලෙස ආණ්ඩුවේ පන්දම්කාරයන් ලෙස නිරූපණය කෙරෙනවා. එබැවින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් තිබීමේ අර්ථය මොකක්ද යන්න පුරවැසියන් තේරුම්ගත යුතුයි.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් කියන්නේ මොකක්ද?
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් යනු අවසාන වශයෙන් ගත් කල රටක මූලික නීතියයි. එය පාලන ක්රමය නියාමනය කරනවා. පාලනය නියාමනය කිරීම සඳහා ඔබට පාලන රාමුවක් අවශ්ය වෙනවා. එම රාමුව තුළ ඔබට පාලන ආයතන අවශ්ය වෙනවා. එම ආයතන ද වටිනාකම් පද්ධතියක පදනම මත සම්බන්ධ විය යුතුයි.
20 වැනි සහ 21 වැනි සියවස්වලදී, අපි මූලික වශයෙන් පාලන ක්රම දෙකක් දැක තිබෙනවා. එකක් ප්රජාතන්ත්රවාදයයි. අනෙක බොහෝ විට එකම නායකයෙකු වටා කේන්ද්රගත වූ මධ්යගත බලයයි. එම දෙවැනි පාලන ක්රමය, ප්රජාතන්ත්රවාදය මෙන් ජනතාවගේ පරමාධිපත්යය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන්නේ නැහැ.
එබැවින්, අප ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සම්පාදනයේ යෙදෙන විට, අපෙන්ම මෙසේ අසාගත යුතුයි : අප ගමන් කරන්නේ කොතැනටද? අප සිටින්නේ කොතැනද? අප ගොඩනඟන්නට යන්නේ ප්රජාතන්ත්රවාදය සඳහා වූ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක්ද, නැතහොත් අප වෙනත් පාලන ක්රමයක් දෙසට ගමන් කරන්නේද?
මා මෙහෙම කියන්නේ, අද වන විට ප්රජාතන්ත්රවාදී පසුබෑම සහ ප්රජාතන්ත්රවාදයේ අසාර්ථකවීම් ගැන අපට නිරන්තරයෙන් අසන්නට ලැබෙන නිසායි. මෙය බොහෝ විට ශක්තිමත්, තනි නායකත්වයක් ඇති සහ වේගවත් ආර්ථික වර්ධනයක් මෙන්ම, අතිවිශිෂ්ට අනාගතයක් ළඟා කර ගැනීමට හැකියාව ඇති බව කියනු ලබන රටවල් සමඟ සංසන්දනය කර පෙන්වනු ලබනවා.
එබැවින් අපෙන්ම මෙසේ අසා ගැනීමට සිදු වෙනවා: ප්රජාතන්ත්රවාදයේ ඇති වටිනාකම මොකක්ද?
ප්රජාතන්ත්රවාදය එක රැයකින් නිර්මාණය වූවක් නොවෙයි. ඒක මතුවුණේ පරිණාමීය ක්රියාවලියක් හරහායි. ඒ සඳහා රාජාණ්ඩුව සහ තනි නායකත්ව පද්ධතීන් අහෝසි කිරීම අවශ්ය වුණා. බටහිර ප්රබුද්ධත්වයෙන් (ෑබකසටයඑැබපැබඑ) මතුවූ අදහස්වලට ජනතාවගේ පරමාධිපත්යය, රජය සහ ජනතාව අතර ඇති සමාජ සම්මුතිය සහ පුරවැසියන්ගේ කේන්ද්රීය වැදගත්කම ඇතුළත් වුණා.
ප්රජාතන්ත්රවාදය යනු එයයි.
එය එක රැයකින් පැමිණියේ නැහැ. ඒ සඳහා සියවස් ගණනාවක් ගතවුණා. ඒ සඳහා මතවාද සහ බුද්ධිමය අරගල අවශ්ය වුණා. ලේ සහ කඳුළු පිරුණු අරගල ද ඊට අවශ්ය වුණා.
අද, අපි ඇතැම් විට ප්රජාතන්ත්රවාදය ‘ප්රභූ ලිබරල්වාදය’ ලෙස බැහැර කරනවා. නමුත් ප්රජාතන්ත්රවාදය උපන්නේ කෙසේද යන්න අප අමතක නොකළ යුතුයි. එය රාජාණ්ඩුවෙන් සහ තනි නායකත්වයෙන් සිදුවූ පරිණාමයක් ලෙස මතුවුණා, එය පරමාධිපති ජනතාව යන සංකල්පය ස්ථාපිත කළා.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් ලේඛන ස්ථාපිත කෙරෙමින් පැවති 1948 වන විට, පාලනය පිළිබඳ ප්රධාන ප්රවේශයන් දෙකක් තිබුණා.
රාජාණ්ඩුවේ සිට ජනප්රිය පරමාධිපත්යය දෙසට ගමන් කිරීමේ අත්දැකීම් මගින් සකස් වූ බටහිර සම්ප්රදාය, සිවිල් නිදහස කෙරෙහි දැඩි ලෙස අවධානය යොමු කළා: වධහිංසාවලින් නිදහස් වීම, භාෂණයේ නිදහස, අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස සහ විරෝධතා දැක්වීමේ නිදහස ඒ අතර වුණා.
නමුත් එම සම්ප්රදායේ දුර්වලතාවක් තිබුණා. සමාජ-ආර්ථික අයිතිවාසිකම් ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් ලෙස ප්රමාණවත් ලෙස පිළිගෙන තිබුණේ නැහැ.
අනෙක් අතට, කමියුනිස්ට් රටවල්, ඔවුන්ගේ මධ්යගත සහ ඒකාධිපති පාලන ක්රමයන් සමඟ, සිවිල් නිදහස එක හා සමාන ලෙස පිළිගත්තේ නැහැ. වෙනුවට, ඔවුන් සෞඛ්යය, අධ්යාපනය සහ නවාතැන් වැනි සමාජ-ආර්ථික අවශ්යතා සඳහා වැඩි අවධානයක් යොමු කළා.
මෙම බෙදීම සීතල යුද්ධ සමයේදී සම්මත කරන ලද ප්රධාන ජාත්යන්තර සම්මුතීන් දෙකෙන් පිළිබිඹු වුණා: එකක් සිවිල් සහ දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳවත්, අනෙක ආර්ථික, සමාජීය සහ සංස්කෘතික අයිතිවාසිකම් පිළිබඳවත් වුණා.
නමුත් කාලයත් සමඟ දේවල් වෙනස් වුණා. 1990 ගණන්වලදී ජාත්යන්තර මානව හිමිකම් සම්ප්රදායේ මහත් පිබිදීමක් සිදු වුණා. 1993 වියෙනාහි පැවැත්වුණු ලෝක මානව හිමිකම් සම්මේලනයේදී මෙම විවිධ අයිතිවාසිකම් වර්ගීකරණයන් සියල්ලම මානව හිමිකම් ලෙස සැලකිය යුතු බව පිළිගත්තා.
එබැවින් ලිබරල් සිවිල් නිදහස් සම්ප්රදාය, පෙරදිග රටවල් විසින් සමාජ-ආර්ථික අයිතිවාසිකම් කෙරෙහි දක්වන ලද අවධානය සමඟ එකතු වුණා. මෙම සියලු අයිතිවාසිකම් වැදගත් වන්නේය, ඒවා බෙදිය නොහැකිය (සබාසඩසිසඉකැ) කියන අදහස ඉන් මතුවුණා.
එබැවින්, ප්රජාතන්ත්රවාදය පිළිබඳ පුළුල් අවබෝධයක් සහ මානව හිමිකම්වල ඇති වැදගත්කම පිළිබඳව ගෝලීය සම්මුතියක් ඇති වනු ඇතැයි යමෙකු බලාපොරොත්තු වන්නට ඇති. නමුත් එම සම්මුතිය සම්පූර්ණයෙන්ම මතුවී නැහැ.
ඒ වෙනුවට, එක්සත් ජාතීන්ගේ පද්ධතිය තුළ බහුපාර්ශ්විකවාදයේ (multilateralism) පිරිහීමක්, ද්විපාර්ශ්විකවාදයේ (bilateralism) වර්ධනයක් සහ නැවත වරක් තරගකාරී පද්ධති දෙකක් කෙරෙහි අවධානය යොමු වීමක් අප දැක තිබෙනවා: එනම් එක් පාර්ශ්වයකින් ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ අනෙක් පාර්ශ්වයෙන් තනි නායකත්ව පාලනයයි.
විජිතකරණයෙන් නිදහස් වීම (decolonisation) අත්විඳි අප වැනි රටවලට මෙය විශේෂයෙන් වැදගත් වෙනවා.
එම රටවල, යටත්විජිත බලය හා සම්බන්ධ වූ සිවිල් නිදහස, නිදහස සහ ස්වාධීනත්වය සඳහා වූ අරගලවලදීම භාවිත කරනු ලැබුවා. ඒවා යටත්විජිතවාදය අහෝසි කිරීමේ මෙවලම් බවට පත් වුණා.
එබැවින්, ලිබරල් සිවිල් අයිතිවාසිකම් යනු යටත්විජිත අවශේෂයක් පමණක්ය යන තර්කයට අභියෝග කළ යුතුයි.
දකුණු ආසියාවේ සහ අප්රිකාවේ ඉතිහාසය ඒක නොවෙයි.
මෙම රටවල් ප්රජාතන්ත්රවාදී අගයන් සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී පද්ධතීන් තමන් සතු කරගත්තා (අභ්යන්තරීකරණය කරගත්තා). සිවිල් නිදහසේ වැදගත්කම පිළිගන්නා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා ගොඩනඟා ගත්තා. ඉන්දියාව, නේපාලය සහ ශ්රී ලංකාව තුළ අපි මෙය දකිනවා.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදයේ මූලික අදහස වන්නේ පරමාධිපති ජනතාව, තමන්ගේ අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට යටත්ව, පාලනය කිරීම සඳහා පාලකයින්ට කැමැත්ත ලබා දීමයි.
එයින් අදහස් වන්නේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය මඟින් රාජ්ය බලය අනිසි ලෙස භාවිත කිරීම වැළැක්විය යුතු බවයි. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය යනු එයයි.
අපට ඇතැම් විට “ඒකාධිපති ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය” (authoritarian constitutionalism) හෝ “අනිසි ලෙස භාවිත වන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය” (abusive constitutionalism) වැනි යෙදුම් අසන්නට ලැබෙනවා. මම හිතන්නේ මෙම ප්රකාශන දෙස පරෙස්සමෙන් බැලිය යුතු බවයි. ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය යන්නෙන් බලය අනිසි ලෙස භාවිත කිරීම වැළැක්වීම අදහස් කරන්නේ නම්, ඒකාධිපති හෝ අනිසි ලෙස භාවිත වන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදයක් යන්න පරස්පර විරෝධී යෙදුමක් වෙනවා (contradiction in terms). අපට ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදය අනිසි ලෙස භාවිත කිරීම ගැන කතා කළ හැකියි, නමුත් එය වෙනත් කරුණක්.
අදටත්, ප්රජාතන්ත්රවාදී පසුබෑමක් ගැන අප කතා කරන විට, අපගේ ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය ඉහළ නැංවීම සඳහා අපගේ රටවල ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනය භාවිත කර ඇති බව අප මතක තබා ගත යුතුයි. අසාර්ථකත්වයන් සහ ක්රියාකාරී නොවන ක්ෂේත්ර තිබී ඇති. නමුත් එයින් අදහස් වන්නේ පුරවැසියන්ගේ වැදගත්කම පිළිගැනීමේ බලවත් ශක්තියක් වූ පද්ධතියක් අප ප්රතික්ෂේප කළ යුතු බව නොවෙයි.
ප්රජාතන්ත්රවාදය අසාර්ථක වී ඇති බවත්, ශක්තිමත් නායකත්වයක් අවශ්ය බවත්, ඒකාධිපති පාලනයට සංවර්ධනය ළඟා කර දිය හැකි බවත් කියන තර්ක මගින් දැන් අපට අභියෝග එල්ල වෙමින් තිබෙනවා. ශ්රී ලංකාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, අප නිවැරදි මාර්ගයේම රැඳී සිටිය යුතු බව මම විශ්වාස කරනවා.
1948 සිට අපට ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක් තිබුණා. නමුත් බොහෝ ක්ෂේත්රවල සාර්ථක ප්රතිඵල ලබා දීමට අප අසමත් වී තිබෙනවා. ඒක ඇත්තක්.
එබැවින් අපට ඇති අභියෝගය වෙන්නේ, එම අසාර්ථකත්වයන්ට පිළියම් යොදන, වඩා හොඳ පාලනයක් සහ අපගේ ජනතාවට වඩා හොඳ ජීවන තත්ත්වයක් ලබා දෙන නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් ගොඩනැගීමයි.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධනයේ පදනම විය යුත්තේ එයයි.
ශ්රී ලංකාවට ඇත්තේ “1978 ශාපයක්” පමණක්ය යන නිතර නිතර කියැවෙන අදහසටද අප අභියෝග කළ යුතුයි. නිසැකවම අපට අඩුපාඩු තිබුණා. නමුත් අපට ප්රජාතන්ත්රවාදී පාලනයක්ද තිබුණා. පාලනය තුළ යම් තාක් දුරකට හෝ වගවීමක් තහවුරු කිරීමෙහිලා මේ රටේ අධිකරණවල සහ නීතිඥවරුන්ගේ නොපසුබස්නා උත්සාහය (resilience) සහ දායකත්වය ප්රධාන වශයෙන් හේතු වුණා.
මම අඳුරු යුගයන් පසුකර පැමිණ තිබෙනවා.
ජේ.වී.පී./දේශප්රේමී ජනතා ව්යාපාරය විසින් හිස ගසා දමා, එම හිස තමාගේ ගේට්ටුව මත තබා තිබූ මගේ ආදරණීය ශිෂ්යයෙකු ගැන මට මතකයි. ඔහුට කුඩා දරුවන් සිටියා. මම මගේ ස්වාමිපුරුෂයා ( කීර්තිමත් නීතිඥ ආර්. කේ. ඩබ්ලිව්. ගුණසේකර / අවධාරණය පරිවර්තකගේ.) සමඟ අඳුරු වීදි ඔස්සේ ගොස් එම මෘතශරීරය ඉවත් කර ගැනීමට කටයුතු කළා. ඒවා ඉතා දුෂ්කර කාලපරිච්ඡේද වුණා.
නමුත් එම කාලවකවානුවල සිට ජේ.වී.පී. සංවිධානයම ප්රජාතන්ත්රවාදී දේශපාලන ක්රියාවලියට අවතීර්ණ වූ තත්ත්වයක් දක්වා අපි ඉදිරියට පැමිණ සිටිනවා.
එම ප්රජාතන්ත්රවාදී කැපවීම සම්බන්ධයෙන් වත්මන් රජයද බැඳී සිටින බවට අප තහවුරු කරගත යුතුයි. රජය විසින් ප්රජාතන්ත්රවාදය ලබා දෙනු ඇතැයි අප බලාපොරොත්තු විය යුතුයි. වෙනත් පාලන ක්රමයක් නොවෙයි.
අපගේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදයේ ඉතිහාසය දෙස බලමු.
1948 දී අපට පාර්ලිමේන්තු ක්රමයක් තිබුණා. විශේෂයෙන්ම සුළුතර අයිතිවාසිකම් සම්බන්ධයෙන් එහි බරපතළ අඩුපාඩු තිබුණා. සුළුතරයන් ප්රමාණවත් ලෙස ආරක්ෂා කිරීමට අපොහොසත් වීම සම්බන්ධයෙන් අධිකරණයේ තීන්දු පවා විවේචනයට ලක් වුණා.
එහෙම වුණත්, අපට ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක්, අධිකරණයක් සහ ක්රියාකාරී ආයතන පද්ධතියක් තිබුණා. නිදහසින් පසු ශ්රී ලංකාවේ ප්රජාතන්ත්රවාදී ප්රතිලාභවල (democratic dividend) කොටසක් වුණේ එයයි.
පසුව, 1972 දී, විශාල බලයක් (ජනවරමක්) සහිත රජයක් විසින් නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් හඳුන්වා දෙනු ලැබුවා. නමුත් ජනතාවගේ පරමාධිපත්යය එය විශාල වශයෙන් අර්ථකථනය කළේ පාර්ලිමේන්තුවේ සහ තේරී පත් වූ මහජන නියෝජිතයන්ගේ පරමාධිපත්යය ලෙසයි.
එය ප්රජාතන්ත්රවාදය අක්රිය කිරීමට දායක වුණා. එමෙන්ම එය අධිකරණය සමඟ ඇති වූ ගැටුම් ඇතුළුව බලය අනිසි ලෙස භාවිත කිරීමේ ඉතිහාසයක් ද නිර්මාණය කළා.
1978 දී තවත් විශාල ජනවරමක් සමඟින් සහ ධර්මිෂ්ඨ සමාජයක් පිළිබඳ පොරොන්දුව පෙරදැරි කරගෙන හඳුන්වා දුන් වර්තමාන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවත් සමඟ තත්ත්වය නැවතත් වෙනස් වුණා.
නැවතත්, අපි ප්රජාතන්ත්රවාදී ආයතන සහ අපට හුරුපුරුදු ලිබරල් ප්රජාතන්ත්රවාදී පද්ධතිය පවත්වාගෙන ගියා. නමුත් එහි එකම එක දැවැන්ත වෙනසක් තිබුණා: එනම් බලවත් විධායක ජනාධිපතිධුරය නිර්මාණය කිරීමයි.
විධායක ජනාධිපතිධුරය මේ රටට දැවැන්ත ගැටලු නිර්මාණය කර තිබෙනවා.
එය වෙනත් ආකාරයකින් ක්රියාත්මක වීමේ හැකියාව තිබූ රාජ්ය ආයතන අස්ථාවර කර තිබෙනවා. “ලොක්කා” වන පුද්ගලයා නායකත්වය දෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වන, සහ අනෙක් සියලු දෙනාම එම පුද්ගලයාගෙන් ප්රශ්න නොකරනු ඇතැයි බලාපොරොත්තු වන මානසිකත්වයකට (ethos) එය දායක වී තිබෙනවා.
මේක අපට “ලොක්කා සංස්කෘතිය” (boss-man culture) ලෙස හැඳින්විය හැකි දෙයක් නිර්මාණය කර තිබෙනවා. ඒක අපගේ සමාජයටද කාන්දු වී තිබෙනවා.
විධායක ජනාධිපතිධුරය බොහෝ රාජ්ය ආයතන අක්රිය වීමටත්, සැලකිය යුතු මට්ටමකින් දූෂණය වර්ධනය වීමටත් හේතු වී තිබෙනවා. මෙම ගැටලුව දිගු කලක සිට හඳුනාගෙන තිබෙන එකක්.
2000 වසරේ සිටම විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කරන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් සඳහා අප නැවත නැවතත් හඬ නැඟුවේ එබැවින්.
2000 වසරේදී චන්ද්රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග රජය හරියටම එය ඉටු කිරීම සඳහා ව්යවස්ථා යෝජනාවක් ඉදිරිපත් කළා. අවාසනාවකට මෙන්, එම යෝජනාව පසුව විධායක ජනාධිපතිවරයා සහ ඔහුගේ පක්ෂය විසින් පාර්ලිමේන්තුව තුළදීම විනාශ කර දැමුවා.
පසුව 2015 දී රනිල් වික්රමසිංහ මහතාගේ නායකත්වය යටතේ තවත් ප්රධාන ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන ක්රියාවලියක් සිදු වුණා. ඒක සම්පූර්ණ කිරීමට අදහස් කළත් බැරිවුණා.
2019 දී නැවතත් ද්විපාර්ශ්වික ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන ක්රියාවලියක් සිදු වුණා. රාජ්ය සේවය, අධිකරණය සහ අනෙකුත් වැදගත් ක්ෂේත්ර පිළිබඳව රාජ්ය නිලධාරීන් විසින් විශිෂ්ට වාර්තා සකස් කළා. නමුත් එම ක්රියාවලියත් නිෂ්ඵල වුණා.
එබැවින් මූලික කාර්යය සම්පූර්ණ නොකර, වසර ගණනාවක් පුරා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධන උත්සාහයන් පමණක් අප හමුවේ පැවතුණා.
විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කිරීම දැන් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා සංශෝධනයේ මූලික පදනම විය යුතුයි. අපට තවත් කෑලි අලවන සංශෝධන මාලාවක් අවශ්ය නෑ.
ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා රාමුවට එකක් පස්සේ එකක් වෙනස්කම් සිදු කරමින් 17, 18, 19, 20, 21 සහ 22 වැනි සංශෝධන ලෙස එක පිට එක සංශෝධන අපට තිබුණා. “තවත් සංශෝධන එපා” යැයි කියන්න කාලය පැමිණ තිබෙනවා.
අපට අවශ්ය වන්නේ අලුත් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක්.
එම නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මඟින් විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කළ යුතුයි. අපට අවශ්ය වන්නේ ක්රියාකාරී විපක්ෂයක් සහ සඵලදායී බලතල තුලනයක් (ජයැජනි ්බා ඉ්ක්බජැි) සහිත, අගමැතිවරයා පාර්ලිමේන්තුවට වගකියන පාලන ක්රමයක්. එමෙන්ම එම ක්රියාවලිය සඳහා සියලු පක්ෂවල සම්මුතිය අපට අවශ්ය වෙනවා.
අප මෙය ඉල්ලා සිටිය යුතුයි, ජාතික ජන බලවේගයෙන්ද අප මෙය ඉල්ලා සිටිය යුතුයි, මන්ද මෙය ඔවුන්ගේද පොරොන්දුවක් වූ නිසා. ඔවුන්ගේ ප්රතිපත්ති ප්රකාශනයෙන් විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කරන නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් පොරොන්දු වුණා.
මේක කරන්න වසර ගණනාවක් ගත විය යුතු නැහැ.
අප සතුව දැනටමත් දැවැන්ත තොරතුරු ප්රමාණයක් තිබෙනවා: වාර්තා, ව්යවස්ථා යෝජනා සහ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා කෙටුම්පත් ඒ අතර තිබෙනවා. ඒ සියලු දැනුම දැනටමත් තියෙන දේවල්.
කුඩා කණ්ඩායමකට සාකච්ඡාමය ක්රියාවලියක් හරහා, ප්රධාන ගැටලුකාරී ක්ෂේත්ර කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා කෙටුම්පතක් සකස් කළ හැකියි. බාධාව වන්නේ තොරතුරු නොමැතිකම නොවෙයි. බාධාව වන්නේ දේශපාලන උවමනාවයි. මෙම ක්රියාවලිය කල් දැමීමට කිසිදු හේතුවක් නැහැ. මෙය කළ හැකි දෙයක්.
සංක්රාන්ති කාලපරිච්ඡේදය සඳහා වූ ප්රායෝගික විසඳුම්ද (transitional possibilities) තිබෙනවා. උදාහරණයක් ලෙස, දැනට සිටින ජනාධිපතිවරයාට තමාගේ ධුර කාලයේ ඉතිරි කොටස සඳහා රජය මෙහෙයවන අගමැතිවරයා බවට පත්විය හැකි පරිදි විධිවිධාන සැලසිය හැකියි. මේවා සැලකිල්ලට ගත යුතු ප්රායෝගික විසඳුම්. අපේ ප්රජාතන්ත්රවාදී කැපවීම් අපි පවත්වාගෙන යා යුතුයි.
ජේ.වී.පී. සංවිධානය ප්රජාතන්ත්රවාදී දේශපාලන ක්රියාවලියට අවතීර්ණ වූ අතර, 1994 සිට පාර්ලිමේන්තු ප්රජාතන්ත්රවාදය කෙරෙහි වූ කැපවීම පෙන්නුම් කළා. 17 වැනි සංශෝධනය ඇතුළු වැදගත් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා වර්ධනයන්හිදී ඔවුන්ගේ දායකත්වය දැකිය හැකි වුණා.
පසුව ඔවුන් විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කිරීමට සහාය දුන්නා. පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීම සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ ව්යවස්ථා අර්බුදය විසඳීමේ උත්සාහයන් සඳහාත් සහභාගි වුණා.
එම ප්රජාතන්ත්රවාදී වාර්තාව පවත්වාගෙන යා යුතුයි. එය දුර්වල කිරීමට ඉඩ නොතැබිය යුතුයි. ඕනෑම නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් මඟින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදයේ සහ ප්රජාතන්ත්රවාදයේ මූලික පදනම් කෙරෙහිත් අවධානය යොමු කළ යුතුයි.
ඉන් එකක් වන්නේ ඡන්ද බලයයි. එහි ඇති වැදගත්කම තේරුම් ගැනීමට තරම් ප්රමාණවත් අත්දැකීම් අපට තිබෙනවා.
නමුත් ඡන්ද බලය යන්න ජාතික ගැටලුව විසඳීමේ උත්සාහය සමඟ ද බද්ධ විය යුතුයි. එයින් අදහස් කරන්නේ බලය බෙදාගැනීමයි. එයින් අදහස් කරන්නේ විවිධත්වය සහ බහුත්වවාදය (pluralism) කෙරෙහි ඇති කැපවීමයි. එයින් අදහස් කරන්නේ ජනකොටස් අතර පැවති ශ්රී ලංකාවේ දීර්ඝකාලීන සමකාමී සබඳතාවල සම්ප්රදාය පිළිගැනීම සහ එකම රටකට අයත් ශ්රී ලාංකිකයන් ලෙස සිතීම වළක්වන අන්තවාදය සහ මූලධර්මවාදය ප්රතික්ෂේප කිරීමයි.ඉන්පසු බලතල බෙදීමේ න්යාය (separation of powers) තිබෙනවා.
තරුණ නීතිඥයන් ඔබේ පන්ති කාමරවල ඉගෙන ගත්තේ මෙයයි. ප්රජාතන්ත්රවාදයකදී, සියලු බලතල ක්රියාත්මක කරන තනි නායකයෙකු ඔබට සිටින්නේ නැහැ. ඔබට ව්යවස්ථාදායකයක් තිබෙනවා. ඔබට විධායකයක් තිබෙනවා. එමෙන්ම අවසාන වශයෙන් මධ්යස්ථ විනිශ්චයකරුවන් ලෙස කටයුතු කරමින් අනෙකුත් අංශවල හැසිරීම් පරීක්ෂාවට ලක් කරන අධිකරණයක් ඔබට තිබෙනවා.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය යන්නෙන් අප අදහස් කරන්නේ මේකයි. සමාජ මාධ්ය තුළ සහ දේශපාලනඥයන් අතර පවා අද වන විට මේ පිළිබඳව සැලකිය යුතු පටලැවිල්ලක් පවතිනවා.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය කියන්නේ මොකක්ද?
ඒක බලතල බෙදීමේ න්යායෙන් වෙන් කොට තේරුම් ගත නොහැකියි.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය දශක ගණනාවක් පුරා මේ රටට සේවය කර තිබෙනවා. ඒක අපි ආරක්ෂා කළ යුතු දෙයක්.
1978 ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාව මඟින්ම මෙම මූලධර්මය පිළිගන්නවා. එහි ප්රස්තාවනාවෙන් (preamble) කතා කරන්නේ මූලික අයිතිවාසිකම් සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිගන්නා ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් ජනතාව විසින්ම තමන් වෙත ලබා දීම ගැනයි.
එබැවින් අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය යනු අහම්බෙන් පැමිණි සංකල්පයක් නොවෙයි. එය ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවාදයට කේන්ද්රගත වුණ දෙයක්.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයට සහාය වන නිශ්චිත ආයතනික ආරක්ෂණයන් තිබෙනවා.
පළමුවැන්න, දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ට බලපෑම් කිරීම සඳහා පමණක් ඔවුන්ගේ විශ්රාම යාමේ වයස එකවර වෙනස් නොකළ යුතුයි.
දෙවැන්න, ඒකාබද්ධ අරමුදලෙන් ගෙවීම් කිරීම හරහා විනිසුරුවරුන්ගේ වේතනයන් ආරක්ෂා කළ යුතුයි. වේතනයන් වෙනස් කළ හැකි නමුත්, ඒවායේ සුරක්ෂිතභාවය සහතික කළ යුතුයි.
තෙවනුව, විනිසුරුවරයෙකු ධුරයෙන් ඉවත් කරන්නේ නම් නිසි දෝෂාභියෝග ක්රියාවලියක් පැවතිය යුතුයි.
මෙම ආරක්ෂණයන් පවතින්නේ අධිකරණය යනු හුදෙක් රාජ්ය සේවයේ තවත් එක් කොටසක් පමණක් නොවන නිසායි.
බලතල බෙදීමේ පද්ධතියක් තුළදී අධිකරණය යනු, ව්යවස්ථාදායකය සහ විධායකය විසින් පරමාධිපති ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන්නේද යන්න පරීක්ෂා කර බලන ආයතනයයි.
අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය වැදගත් වන්නේ ඒ නිසායි. audi alteram partem, (අවුඩි අල්ටෙරාම් පාටෙම්) එනම් අනෙක් පාර්ශ්වයට සවන්දීමේ අයිතිය සහ අභිලාෂයන් අතර ගැටුම (conflict of interest and duty ) වැනි මූලික මූලධර්මද අප ආරක්ෂා කරගත යුතුයි.
මේවා මතභේදාත්මක සංකල්ප නොවිය යුතුයි. මම විශ්වවිද්යාලයේ උගන්වන කාලයේ, නීති ශිෂ්යයෙකුට මේ කියන ‘අභිලාෂයන් අතර ගැටුම’ යන්න තේරුම් ගන්න බැරිවුණා නම්, අපි ඒ ගැන ගොඩක් කනගාටු වෙනවා.
උදාහරණයක් ලෙස, මම සාමාජිකත්වය දරන මණ්ඩලයක තනතුරක් සඳහා මගේ දියණිය අයැදුම්කරුවෙකු වුණා නම්, එතැනදී මට අභිලාෂයන් අතර ගැටුමක් නිර්මාණය වෙනවා. එහිදී මම එම තීරණ ගැනීමේ ක්රියාවලියෙන් ඉවත් වෙනවා (recuse). මේක ඒ කාලයේ සාමාන්ය සිරිත් විරිත් අනුගමනය කිරීමක් වුණා.
එය වැදගත් වන්නේ සැබැවින්ම සිදුවන දේ නිසා පමණක් නොවෙයි, මහජනතාව ඒ දෙස බලන ආකාරය ( abstract concepts) නිසායි. යම් පුද්ගලයෙකු සාධාරණ ලෙස තීරණයක් ගත්තත්, එම පුද්ගලයාගේ දියණියට එම පත්වීම ලැබුණහොත්, මව එම තීරණයට බලපෑම් කළේදැයි ජනතාව ස්වාභාවිකවම ප්රශ්න කරනු ඇති.
පෙනුම හෝ මහජන මතය වැදගත් වන්නේ එබැවින්. මේවා හුදෙක් අමූර්ත (මහ පොළවේ නොපවතින) සංකල්ප (abstract concepts) පමණක් බවත්, අප අවධානය යොමු කළ යුත්තේ මූර්ත/ප්රායෝගික කරුණු කෙරෙහි පමණක් බවත් ඇතැම් විට අපට කියනු ලබනවා. ඇත්තෙන්ම මෙම මූලධර්ම මහපොළවේ පවතින ඒවා. ඒවා වැදගත් වන්නේද, හරියටම ඒ නිසායි.
අභිලාෂයන් අතර ගැටුමක් පැවතීමෙන් සෑම විටම සැබෑ වැරදි ක්රියාවක් සිදු නොවීමට පුළුවන්. නමුත් එවැනි ගැටුමක ස්වරූපයක් පෙනෙන්නට තිබීමෙන් පවා ආයතනයක් කෙරෙහි මහජනතාව තබා ඇති විශ්වාසය පළුදු විය හැකියි.
අනෙක් පාර්ශ්වයට සවන්දීමේ මූලධර්මයටත් අදාළ වෙන්නේ මේකමයි. අප තීරණය කිරීමට පෙර සවන් දිය යුතුයි. අප හා එකඟ නොවන්නන්ගේ හඬ අප හුදෙක් යටපත් නොකළ යුතුයි.
අපගේම සම්ප්රදායන් තුළ පවා මෙම මූලධර්මයට ගැඹුරු මුල් තිබෙනවා. යමෙකු කියන දෙයක් හුදෙක් පිළිගන්නවාට වඩා, එය පරීක්ෂා කිරීම, තේරුම් ගැනීම සහ විවේචනාත්මකව සිතා බැලීම බුදුන් වහන්සේගේ ධර්මය තුළ අවධාරණය කෙරුණා.
එබැවින් මේවා විදේශීය හෝ අමූර්ත වටිනාකම් නොවෙයි. ඒවා ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක මූලික මූලධර්මයි. අවසාන වශයෙන්, නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවකින් දැකීමට මම කැමති දේ පැවසීමට මම කැමැතියි.
පළමුව, විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කළ යුතුයි.
දෙවනුව, ජනතාවගේ පරමාධිපත්යය පිළිබඳ පැහැදිලි බවක් තිබිය යුතුයි. 3 වන වගන්තිය සහ 4 වන වගන්තිය පරෙස්සමෙන් තේරුම් ගත යුතුයි, ජනප්රිය පරමාධිපත්යය සහ එම පරමාධිපත්යය ආයතනිකව ක්රියාත්මක කිරීම අතර සබඳතාව පැහැදිලි වන පරිදි සකස් කළ යුතුයි.
තෙවනුව, ජනමත විචාරණ පාලනය වන ව්යවස්ථාපිත විධිවිධාන පිළිබඳව පැහැදිලි බවක් තිබිය යුතුයි.
සිව්වනුව, ව්යවස්ථාදායකය සහ විධායකය අතර සුදුසු බලතල තුලනයක් තිබිය යුතුයි.
පස්වනුව, සැබෑ අධිකරණ ස්වාධීනත්වයක් සහ සඵලදායී බලතල තුලනයක් තිබිය යුතුය.
හයවනුව, මානව හිමිකම් ක්ෂේත්රයේදී, හුදෙක් රාජ්ය ප්රතිපත්ති පිළිබඳ මෙහෙයවන මූලධර්ම (Directive Principles of State Policy) පමණක් තබා ගැනීමෙන් ඔබ්බට ගොස්, සමාජ-ආර්ථික අයිතිවාසිකම් ඇතුළත් මූලික අයිතිවාසිකම් පද්ධතියක් සංවර්ධනය කළ යුතුයි.
අවසාන වශයෙන්, ජනාධිපතිවරයාගේ බලතල, එනම් නඩු පැවරීමෙන් ජනාධිපතිවරයාට හිමිවන මුක්තිය සහ ජනාධිපති බලතලවල සීමා ඇතුළත්ව පැහැදිලි බවක් අපට අවශ්ය වෙනවා.
මෙම ප්රමුඛතාවලට පිළියම් යොදනවා නම්, සහ විධායක ජනාධිපති ක්රමය අහෝසි කරන නව ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාවක් නිර්මාණය කිරීමට අපට හැකි වෙනවා නම්, මගේ මෙම අවසාන කාල සීමාවේදී (oxygen year) මම සතුටින් ජීවත් වෙනවා.
