කාර්යක්ෂම වෙළඳ ගිවිසුම්:  කුමකට ද? කෙසේ ද? – රොහාන් සමරජීව

දශක ගණනාවක් තිස්සේ ගැට් (GATT) ගිවිසුම යටතේ සහ වර්තමානයේ ලෝක වෙළඳ සංවිධානය (WTO) යටතේ ක්‍රියාත්මක වන බහුපාර්ශ්වික වෙළඳ සැලැස්මේ මූලික සිද්ධාන්ත උල්ලංඝනය කිරීම ලොව බලවත්ම වෙළඳ රාජ්‍යය වන එක්සත් ජනපදය විසින් සිරිතක් බවට පත් කර ගෙන ඇත. ට්‍රම්ප් පරිපාලනයේ නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන තීරුබදු ක්‍රියාමාර්ග මගින් ‘වඩාත්ම අනුග්‍රහය ලබන ජාතිය’ (Most Favored Nation – MFN) යන මූලික සිද්ධාන්තය පවා උල්ලංඝනය කරයි.

මෙම මූලික සිද්ධාන්තය මගින් ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ සාමාජිකයන් වන වෙළඳ පාර්ශ්වකරුවන් අතර වෙනස් කොට සැලකීම්වලට කිසිදු සාමාජිකයකුට අවස්ථාව ලබා දෙන්නේ නැත. යම්කිසි සුසංගත පද්ධති (Harmonized System – HS) කේතයක් සඳහා වන තීරුබදු අනුපාතයක් එක් වෙළඳ පාර්ශ්වකරුවකුට ලබා දෙන්නේ නම්, එය ස්වයංක්‍රියව ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ අනෙකුත් සාමාජිකයන් වෙත ද ලැබේ. ජනාධිපති ට්‍රම්ප්ගේ විචල්‍ය සහ නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන තීරුබදු අනුපාත මෙම මූලික සිද්ධාන්තය උල්ලංඝනය කරයි. ලෝක වෙළඳ සංවිධානය හරහා මෙයට පිළියමක් සොයා ගැනීමට උත්සාහ කළ වෙළඳ පාර්ශ්වකරුවෝ කලකිරීමට පත්ව සිටිති. වසර කිහිපයක් තිස්සේ, ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ අභියාචනා මණ්ඩල සඳහා පත් කිරීම් සිදු කිරීම එක්සත් ජනපදය විසින් වළක්වා තිබේ. මේ හේතුවෙන්, ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ පටිපාටිය ද අක්‍රිය වී තිබේ.

අකාර්යක්ෂම ලෝක වෙළඳ සංවිධානය (WTO) වෙනුවට වෙනත් විකල්ප අවශ්‍ය වී තිබේ.

කාර්යක්ෂම කතිපපාර්ශ්වික සහ ද්විපාර්ශ්වික ගිවිසුම්

කතිපපාර්ශ්වික (plurilateral) යන පදය භාවිත කරන්නේ, රටවල් දෙකකට වඩා වැඩි ගණනකට අදාළ වන එහෙත් සියල්ලන්ටම හෝ අතිශය බහුතරයකට හෝ අදාළ නො වන ජාත්‍යන්තර නෛතික සැලසුම් සඳහාය. ඒවා ද්විපාර්ශ්වික (bilateral) සහ බහුපාර්ශ්වික (multilateral) ගිවිසුම්වලින් වෙනස් වේ. ලෝක වෙළඳ සංවිධානය යනු බහුපාර්ශ්වික එකකි. කලාපීය පරිපූර්ණ ආර්ථික හවුල්කාරිත්වය (RCEP) යනු විශාල කතිපපාර්ශ්වික ගිවිසුමකට උදාහරණයකි. එසේම, විශාල ආර්ථිකයන් තුනක් බැඳ තබන එක්සත් ජනපද මෙක්සිකෝ කැනඩා ගිවිසුම (USMCA) ද තවත් උදාහරණයකි. ඉන්දියා-ශ්‍රී ලංකා නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම (ISLFTA) ද්විපාර්ශවික ගිවිසුමක උදාහරණයකි.

ජනාධිපති ට්‍රම්ප්ගේ තීරුබදු අනීතික යයි එක්සත් ජනපද ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය තීරණය කළද, ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ ක්‍රමවේදයන් හරහා ජනාධිපති ට්‍රම්ප්ගේ අත්තනෝමතික තීරුබදු වළක්වනු බැරි විය. නමුත් එක්සත් ජනපද මෙක්සිකෝ කැනඩා ගිවිසුම (USMCA) ඒ සඳහා කාර්යක්ෂම බාධකයක් බව ඔප්පු විය. මේ හේතුවෙන්, ප්‍රකාශයට පත් කිරීමෙන් පසුව අදාළ ගිවිසුම යටතට ගැනෙන HS කේත මත පැනවූ තීරුබදුවලින් නිදහස් වීමට අවස්ථාව ලැබුණි. උත්ප්‍රාසාත්මක කරුණ වන්නේ, මෙම USMCA ගිවිසුම සාකච්ඡා කරනු ලැබුවේ පළමු ට්‍රම්ප් පරිපාලන සමයේදී වීමයි. එයට පෙර පැවැති ගිවිසුම වූ උතුරු ඇමරිකානු නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුම (NAFTA) පිළිබඳව ඔහු සතුටු නො වීම එයට හේතු විය.

එක්සත් ජනපද මෙක්සිකෝ කැනඩා ගිවිසුමේ (USMCA) වඩාත්ම වැදගත් වෙනස්කම්වලින් එකක් වන්නේ, එහි තිබෙන රාජ්‍ය අතර ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ පද්ධතියයි. කලින් පැවැති ගිවිසුම (NAFTA) යටතේ බොහෝ විට ආරවුල් නිරාකරණය ඇණහිටියේය. ඊට හේතුව වූයේ ආරවුල් නිරාකරණ මණ්ඩල සාමාජිකයන් පත් කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් හෝ සාමාජික නාමලේඛනයකට එකඟ නො වීමෙන් එක් පාර්ශ්වයකට ආරවුල් නිරාකරණ මණ්ඩලයක් පිහිටුවීම අවහිර කිරීමට හැකි වීමයි. USMCA ගිවිසුම සිය 31.8 වගන්තිය හරහා මෙම අඩුපාඩුව මගහැරීමට කටයුතු කරයි. එමගින්, කලින් අනුමත කරන ලද ස්වාධීන වෙළඳ විශේෂඥවරුන්ගේ ස්ථාවර ලැයිස්තුවක් නිර්මාණය කර තිබේ. ඒ අනුව, එක්සත් ජනපදය ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේදී කළාක් මෙන් එක් පාර්ශ්වයක් ක්‍රියාවලිය අවහිර කිරීමට උත්සාහ කරන විට පවා, ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ මණ්ඩල පිහිටුවිය හැකි බව ගිවිසුම විසින් සහතික කරයි.

එක් පාර්ශ්වයක් සිදු කරන සිතාමතා උල්ලංඝනය කිරීම් අවහිර කිරීමට USMCA ගිවිසුමට ඇති හැකියාව, ප්‍රායෝගික විසඳුම් සොයන සියලුම රටවලට පාඩමක් සපයයි. වඩාත්ම අනුග්‍රහය ලබන ජාතිය (MFN) සහ ජාතික සත්කාරය හෙවත් National Treatment (විදේශීය සැපයුම්කරුවන්ට එරෙහිව වෙනස්කම් නො කිරීම) යන වෙනස් අන්දමින් නො සැලකීමේ මූලික සිද්ධාන්ත මත පදනම් වූ බහුපාර්ශ්වික ගිවිසුම් ප්‍රශස්ත වේ. එහෙත්, ප්‍රධාන වෙළඳ රාජ්‍යයක් නීති උල්ලංඝනය කිරීමට දැඩි ලෙස අධිෂ්ඨාන කරගෙන සිටින විට න්‍යායාත්මක ප්‍රශස්ත තත්ත්ව අදාළ නොවේ. මේ අතර නවතම තත්වය වන්නේ, 2027 වසරේදී එහි සාමාන්‍ය අලුත් කිරීම අවහිර කිරීම මගින්, එක්සත් ජනපදය USMCA ගිවිසුම සංශෝධනය කිරීමට හෝ එයින් ඉවත් වීමට පළමු පියවර ගෙන තිබීම ය.

මෙම සන්දර්භය තුළ, USMCA ගිවිසුමේ 31.8 වගන්තිය වැනි කාර්යක්ෂම ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ යාන්ත්‍රණ ඇතුළත් ද්විපාර්ශ්වික සහ කතිපපාර්ශ්වික ගිවිසුම් කෙරෙහි රටවල් අවධානය යොමු කර තිබේ. ට්‍රම්ප් පරිපාලනය විසින් මුදාහරින ලද ව්‍යාකූලත්වය මධ්‍යයේ එවැනි ගිවිසුම් මගින් ඔවුන්ට යම් ස්ථාවරත්වයක් ලබා දෙනු ඇත. නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන එක්සත් ජනපද තීරුබදු තන්ත්‍රයේ අවදානම් සහගත අවිනිශ්චිතතාවට මුහුණ දීමට කැමති සමාගම්වලට, එම විශාල වෙළඳපොළ සමඟ අඛණ්ඩව ව්‍යාපාර කළ හැකිය. එහෙත්, එම සමාගම් පදනම් වී ඇති රටවල් එක්සත් ජනපද ප්‍රතිපත්තියේ වෙනස්වීම් වලින් ආරක්ෂා විය යුතුය.

සිය විශාලතම අපනයන වෙළඳපොළ සමඟ පවතින වෙළඳ සබඳතාවල අස්ථාවරත්වය හමුවේ, ශ්‍රී ලංකාවට විවෘතව ඇති ප්‍රායෝගික මාර්ගය වන්නේ ඉන්දු – ශ්‍රී ලංකා ආර්ථික සහ තාක්ෂණික සහයෝගිතා ගිවිසුම (ETCA) හෝ RCEP වැනි ගිවිසුම්වලට එළැඹීමයි. ලෝක වෙළඳ සංවිධානය “හොඳින් ක්‍රියාත්මක වූ එකමත් එක කලෙක” මෙවැනි ආකාරයේ ගිවිසුම් සම්බන්ධයෙන් පාර්ශ්වකරුවන් සහ රජය තුළ යම් කනස්සල්ලක් තිබුණ ද, ඒවා වර්තමානයේදී තවදුරටත් අදාළ නොවේ.

කාර්යක්ෂම අන්දමින් ආරවුල් නිරාකරණය කිරීම

2000 වසරේ සිට බලාත්මක වූ ඉන්දු – ශ්‍රී ලංකා නිදහස් වෙළඳ ගිවිසුමට (ISLFTA) කාර්යක්ෂම ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ යාන්ත්‍රණයක් නො තිබුණි. එය රඳා පැවතියේ බාහිර බලපෑම් වලට නතු විය හැකි දෙරටේ වෙළඳ අමාත්‍යාංශ ගන්නා ක්‍රියාමාර්ග මතය. එහෙත්, නවීන වෙළඳ ගිවිසුම්වලට බේරුම්කරණ වගන්ති ඇතුළත් වේ. තවද, එක්සත් ජනපදය ලෝක වෙළඳ සංවිධානයේ පටිපාටි කඩාකප්පල් කිරීමෙන් පසුව, බේරුම්කාර මණ්ඩල සාමාජිකයන් නම් කිරීම එක් පාර්ශ්වයක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමේ අභියෝගය ජය ගැනීම සඳහා වන ප්‍රතිපාදන ද ඒවාට ඇතුළත් කර ඇත. USMCA ගිවිසුමේ 31.8 වගන්තිය තරම් පැහැදිලි අන්දමින් නො වුණ ද, අවහිරතා බිඳ දැමීමේ ප්‍රතිපාදන RCEP ගිවිසුමට ඇතුළත් වේ.

සමහර නව වෙළඳ ගිවිසුම් මෙන් නො ව, පෞද්ගලික ආයෝජකයන්ට හෝ වෙළඳ සමාගම්වලට සෘජුවම පිළියම් සෙවීමට RCEP ගිවිසුම මගින් ඉඩ දෙන්නේ නැත. USMCA ගිවිසුම මගින්, ආයෝජක-රාජ්‍ය ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ (ISDS) යාන්ත්‍රණයේ විෂය පථය සැලකිය යුතු ලෙස පටු කරන ලදි. එක්සත් ජනපදය සහ කැනඩාව අතර ආරවුල් නිරාකරණය ඉවත් කර තිබේ. එක්සත් ජනපදය සහ මෙක්සිකෝව අතර, එය දැන් අදාළ වන්නේ තෙල් සහ ගෑස්, විදුලි ජනනය, විදුලි සංදේශ, ප්‍රවාහනය සහ යටිතල පහසුකම් වැනි ක්ෂේත්‍ර සම්බන්ධ සීමිත අවස්ථාවලදී පමණි.

උපායමාර්ගික සහ ජාත්‍යන්තර අධ්‍යයන මධ්‍යස්ථානය USMCA ගිවිසුම සම්බන්ධයෙන් සිදු කළ පරිපූර්ණ අධ්‍යයනයකට අනුව, “ට්‍රාන්ස්-පැසිෆික් හවුල්කාරිත්වය සඳහා වන පරිපූර්ණ සහ ප්‍රගතිශීලී ගිවිසුම (CPTPP) යටතේ මෙක්සිකෝවේ සිටින කැනේඩියානු ආයෝජකයන්ට සහ කැනඩාවේ සිටින මෙක්සිකානු ආයෝජකයන්ට තවදුරටත් ISDS හිමිකම් ලබාගත හැකිය. එමගින්, ආවරණය කරන ලද ආයෝජන සහ ඇතැයි කියන ආයෝජන ආරක්ෂණ උල්ලංඝනය කිරීම් සම්බන්ධයෙන් විකල්ප මාර්ගයක් සපයයි.”

සාකච්ඡා කිරීමේ ශක්‍යතාව

ද්විපාර්ශ්වික සහ කතිපපාර්ශ්වික ගිවිසුම් සාකච්ඡා කිරීමේ නොවැළැක්විය හැකි කාර්යය සඳහා ශ්‍රී ලංකාව අවතීර්ණ වන අද දවසේ, ආරවුල් නිරාකරණය කිරීමේ සියුම් කරුණු හැසිරවීම සඳහා නිපුණ සාකච්ඡාකරුවන්ගේ අවශ්‍යතාව පැන නගී. වියට්නාමය සහ ඉන්දියාව වැනි රටවලට සංකීර්ණ වෙළඳ ගිවිසුම් කිහිපයක් සාකච්ඡා කිරීම පිළිබඳ අත්දැකීම් ඇත. ISLFTA ගිවිසුම යනු ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ඉන්දියාවේ පළමු ගිවිසුම වුව ද, මහින්ද රාජපක්ෂ ජනාධිපතිවරයාගේ පළමු පාලන සමයේදී ශ්‍රී ලංකාව මූලික වශයෙන් වෙළඳ ගිවිසුම් සාකච්ඡා කිරීම නතර කළේය.

2024 අංක 45 දරන ආර්ථික පරිවර්තන පනතේ 99 වැනි වගන්තිය මගින් ජාත්‍යන්තර වෙළඳ කාර්යාලයක් (OIT) නිර්මාණය කිරීම හරහා මෙම දුර්වලතාව මගහැරීමට එවකට පැවති රජය කටයුතු කළේය. මෙම නීති සම්පාදනය ක්‍රියාත්මක කිරීමට හෝ එය සංශෝධනය කිරීමට වත්මන් රජය කිසිදු පියවරක් ගෙන නොමැත. එහෙත්, වෙළඳ ගිවිසුම්වල අවශ්‍යතාව පිළිබඳ අවබෝධය අවම වශයෙන් රජයේ ඇතැම් සාමාජිකයන්ට හෝ දැනෙන්නට පටන් ගෙන ඇති බව දැන් පෙනෙන්නට තිබේ.

රජයේ ශක්‍යතාවේ වර්තමාන තත්ත්වය සැලකිල්ලට ගැනීමේදී පෙනෙන කරුණක් නම්, වෙළඳ සාකච්ඡාකරුවන්ට උපදෙස් දීම පිළිබඳ අත්දැකීම් ඇති උපදේශකවරුන්ගේ වැඩ කටයුතු අධීක්ෂණය කළ හැකි විශේෂිත නියෝජිතායතනයක් රජයට අත්‍යවශ්‍ය බවයි. 2022 වසරේ සිට අතිශය සංකීර්ණ ණය ප්‍රතිව්‍යූහගතකරණය සඳහා උපදේශකවරුන් භාවිත කිරීම වැනි ක්‍රමවේදයක් මේ සඳහා අවශ්‍යය. ජාත්‍යන්තර වෙළඳ කාර්යාලය (OIT) නිපුණ ශ්‍රී ලාංකිකයන්ගෙන් සමන්විත වන්නේ නම්, ඔවුන්ට ක්‍රමයෙන් සියලු වගකීම් භාර ගත හැකිය.