මූලික පහසුකම් නොමැතිව තෙත්, අපිරිසිදු වැසිකිළියක් භාවිත කිරීම අප්‍රසන්න අත්දැකීමක් පමණක් නොව, සෞඛ්‍ය අවදානමක් ද වේ. සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ලෙස ශ්‍රී ලංකාව නාගරික පහසුකම් විවිධ අංශවලින් වැඩිදියුණු කරමින් සිටින අතරත්, සනීපාරක්ෂක පහසුකම් තවමත් ප්‍රධාන ගැටලුවක් ලෙස ඉතිරි වී ඇත. පානීය ජලය, අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය සහ පොදු වැසිකිළි වැනි සේවා මූලික මානව අවශ්‍යතා වන නමුත් නගර සැලසුම්කරණයේදී ඒවා ප්‍රමුඛතාව නොලැබීම පැහැදිලිව පෙනේ.

2021 වර්ෂයේදී ජන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් සිදු කරන ලද සංගණනයේ දී හෙළි වී තිබුණේ මෙරට පදිංචි නිවාස සංඛ්‍යාව 5,207,740ක් වූ බවයි. 2024 වසරේ කරන ලද සංගණනයේදී එම සංඛ්‍යාව 6,030,541ක් දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. 2024 වර්ෂයේ ජන හා සංඛ්‍යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව නිකුත් කළ වාර්තාවට අනුව 2012 වසරට සාපේක්ෂව 2024 වසර වනවිටදී මෙරට නිවාස සංඛ්‍යාව 822,801කින් ඉහළ ගොස් ඇත. එය ප්‍රතිශතයක් ලෙස ගතහොත් සියයට 15.8ක ඉහළ යාමක් වේ.

මෙරට ජීවත් වන සමස්ත පවුල් ඒකක අතරින් සියයට 0.2 ක් එනම් 13,326 ක් වැසිකිළි භාවිත නොකර කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භුමි භාවිත කරන බව එම ලේඛනයේ සඳහන් කර ඇති අතර ඒ අතරින් කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ ජීවත් වන පවුල් 4518ක් පොදු වැසිකිළි භාවිත කරන බවත් කොළඹ දිස්ත්‍රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකර කැලයකට, මුහුදු වෙරළට හෝ විවෘත භුමිකයට වැසිකිළි යන පවුල් ඒකක 207ක් ඇති බවත් හෙළි වී ඇත.

මඩකලපුව දිස්ත්‍රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකර කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භූමි භාවිත කරන පවුල් ඒකක 3,246ක් සිටින බවත්, ගම්පහ දිස්ත්‍රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකරන සංඛ්‍යාව 249ක් බවත්, කළුතර දිස්ත්‍රික්කයේ එම සංඛ්‍යාව 226ක් බවත් වාර්තාවේ සඳහන් කර ඇත. අනුරාධපුර, පොලොන්නරුව, මොනරාගල, සබරගමුව සහ දකුණු පළාතේ ඇතැම් දිස්ත්‍රික්කවල පවුල් ඒකක 9,677ක් වැසිකිළි වෙනුවට කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භූමි භාවිත කරන බවට අනාවරණය වී ඇත. මෙය නාගරික දිස්ත්‍රික්කයකට අදාලව සෞඛ්‍ය හා සමාජ සාධාරණත්ව ගැටලුවක් ලෙස සැලකිය යුතු තත්වයකි.

දිනකට මිලියනයක් – වැසිකිළි 17ක්

කොළඹ නගරයේ 752,993ක ජනගහනයක් ජීවත් වන අතර එම පිරිසට අමතරව දිනපතා කොළඹ නගරයට රැකියා, ඉගෙනීම් කටයුතු සහ විවිධ කාර්යාලීය සහ සේවා ලබා ගැනීමට මිලියනයකට ආසන්න පිරිසක් කොළඹට පැමිණෙන බව ප්‍රවාහන මහාමාර්ග හා මාර්ග සංවර්ධන අමාත්‍යංශයේ සහ ජයිකා ව්‍යාපෘතිය මඟින් ප්‍රසිද්ධ කළ වාර්තාවක සඳහන් වේ. දිනපතා කොළඹ නගරයට මිලියනයට ආසන්න සංඛ්‍යාවක පිරිසක් පැමිණියත්, එතරම් ජනගහනයක් එහා මෙහා යන නගරයක, මහජනතාවට භාවිත කළ හැකි පොදු වැසිකිළි සංඛ්‍යාව 17ක් පමණක් වීම සැලකිල්ලට ගත යුතු විෂමතාවකි.

කොළඹට පැමිණෙන පිරිස්වලට තමන්ගේ සනීපාරක්ෂක කටයුතු සඳහා පාවිච්චි කරන්නට ඇත්තේ පොදු වැසිකිළි 17ක් පමණි. කොළඹට පැමිණෙන පිරිස් මෙම පොදු වැසිකිළිවලට ගොස් තමන්ගේ අවශ්‍යතාව සපුරා ගන්නා අතර තවත් පිරිසක් කොළඹ සහ ඒ අවට ප්‍රදේශවල ඇති සුපිරි වෙළඳසැල්වල ඇති වැසිකිළි තමන්ගේ අවශ්‍යතා සපුරා ගන්න භාවිත කරති. ඇතැම් පිරිස් තමන්ගේ හිතවතුන්ගේ නිවෙස්වලටත් තවත් පිරිස් බැංකු හෝ වෙනත් රජයේ ආයතනවලටත් ඒ සඳහා යති.

දිනපතා පුද්ගලයන් ලක්ෂ ගණනාවක් පැමිණෙන පිටකොටුව ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ඇත්තේ පොදු වැසිකිළි 4ක් පමණි. ඒ යෝර්ක් වීදියේ පොදු වැසිකිළි, ඩෑම් වීදිය ආශ්‍රිත පොදු වැසිකිලි, ගුණසිංහ පුර බස් නැවතුම් පොළේ ඇති පොදු වැසිකිළි, කොටුව දුම්රිය ස්ථානයේ ඇති පොදු වැසිකිළිය සහ මැනිං වෙළඳපොළ ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ ඇති පොදු වැසිකිළිය පමණි. පිටකොටුව සහ කොටුව වැනි ජනාකීර්ණ නගරයකට පැමිණෙන පාරිභෝගිකයන් හෝ වෙළෙන්දන් තමන්ගේ අවශතා සපුරා ගැනීමට පෞද්ගලික ස්ථාන මත රඳා සිටිය යුතු තත්වයකට පත්ව ඇත.

නාගරික සැලසුම්කරණයේදී පොදු වැසිකිළි “සෞඛ්‍ය පහසුකමක්” පමණක් නොව “ගමනාගමන පහසුකමක්” ලෙස සලකනු ලබයි. නමුත් කොළඹ නගරයේ එම අවශ්‍යතා පෞද්ගලික ස්ථාන මත රඳා පවතින සේවාවක් බවට පත්ව තිබේ. විශේෂයෙන්ම කාන්තාවන්, දරුවන්, වයෝවෘද්ධයන්, දිගු දුර සේවකයන් වැනි කණ්ඩායම්වල කොළඹ නගරයට තමන්ගේ අවශතාවන් සපුරා ගැනීමට පැමිණෙන මඟින්ට තම අවශ්‍යතාව සම්පූර්ණ කර ගත නොහැකි වීම නිසා කොළඹට හෝ පිටකොටුවට පැමිණිමේ ගමනාගමනය සීමා කරන සාධකයක් බවට ද පත්විය හැකිය.

අත්‍යවශ්‍ය යටිතල පහසුකමක්

ලෝකයේ බොහෝ රටවල් පොදු වැසිකිළි සෞඛ්‍ය පහසුකමක් ලෙස පමණක් නොව නාගරික ජීවන රටාවේ අත්‍යවශ්‍ය යටිතල පහසුකමක් ලෙස සලකයි. එම නිසා ඒවා නගර සැලසුම්කරණය, ප්‍රවාහන සේවා, සංචාරක කලාප සහ මහජන භාවිත අවශ්‍යතා අනුව විවිධ ආකාරවලින් සකස් කර ඇති අතර තාක්ෂණය භාවිතයෙන් පවත්වාගෙන යාමටද වැඩි අවධානයක් යොමු කර ඇත. යුරෝපයේ නගර බොහොමයක විශේෂයෙන් ප්‍රංශය සහ ස්පාඤ්ඤය වැනි රටවල ස්ථාපනය කර ඇති පොදු වැසිකිළි භාවිතයෙන් පසු භාවිත කළ පුද්ගලයා පිටවූ වහාම, බිම සහ බිත්ති ජලයෙන් සෝදා, වැසිකිළියේ වියළීම සිදු කර, විෂබීජ නාශක භාවිා කර ස්වයංක්‍රියව පිරිසිදු වේ. එම නිසා නගර මධ්‍යයේ වැඩි ජන ගැටුමක් තිබුණත් දුර්ගන්ධයක් හෝ අපිරිසිදුකමක් ඇති නොවේ. පරිහරණ වාර ගණන වැඩි නගරවල සේවක පිරිසිදු කරන අවශ්‍යතාවද අඩුවේ.

ජපානය සහ දකුණු කොරියාව වැනි රටවල් පොදු වැසිකිළි පද්ධතිය තාක්ෂණික සේවාවක් ලෙස පවත්වාගෙන යයි. උදාහරණ ලෙස පැවසුවහොත් වැසිකිළි ඇතුළත පුද්ගලයෙකු සිටිනවාද යන්න බාහිර තිරයෙන් දැකගත හැකිය. පිරිසිදු කිරීමට අවශ්‍යද යන්න සංවේදක මගින් හඳුනා ගන්නා අතර කඩදාසි, අත්සෝදන සබන් දියර අවසන් වූ විට පාලක මධ්‍යස්ථානයට ස්වයංක්‍රියව ඒ බව දැනුම් දෙනු ලබයි.

ටෝකියෝ නගරයේ ටෝකියෝ වැසිකිළි ව්‍යාපෘතිය යටතේ පාරිභෝගිකයාට පොදු වැසිකිළියේ ඇතුළත පිරිසිදුද යන්න දුරකථන යෙදුමෙන්ද බැලිය හැකිය. බොහෝ යුරෝපීය නගරවල සහ සිංගප්පූරුව වැනි රටවල පොදු වැසිකිළි සැලසුම් කරන්නේ භාවිත කරන්නාගේ වර්ග අනුවය. දරුවන්ට කුඩා ආසන, ළදරු නැපි මාරු කිරීමට ස්ථාන, සනීපාරක්ෂක තුවා විසි කිරීමේ උපකරණ සැලසුම් කර ඇති නිසා පොදු වැසිකිළි භාවිත කරන පුද්ගලයන්ට එය වඩාත් පහසුය.

මෙවැනි සැලසුම් හේතුවෙන් කාන්තාවන්ගේ සහ දරුවන් නගරයට පැමිණිම වැඩිවී ඇති බව එම රටවල නගර සැලසුම් අධ්‍යයනවල පෙන්වා ඇත.

ජර්මනිය, නෙදර්ලන්තය වැනි රටවල පොදු වැසිකිළි බොහෝවිට ඩිජිටල් ගෙවීම් ක්‍රමයකින් ක්‍රියාත්මක වේ. ක්‍රෙඩිට්, ඩෙබිට් කාඩ් හෝ කිව්ආර් කේත ස්කෑන් කර ගෙවීම් සිදු කිරීමටත්, පොදු වැසිකිළි පාවිච්චි කිරීමට අදාළ කලින් මුදල් ගෙවූ ටිකට් සහ පොදු වැසිකිළිවල පිරිසිදුකම සම්බන්ධයෙන් පාරිභෝගික ප්‍රතිචාර බොත්තම් නිසාත් එම රටවල පොදු වැසිකිළි පද්ධතිය නිසා නඩත්තු වියදම් පාලනය කර පිරිසිදුකම හැම තත්පරයෙන්ම නිරීක්ෂණය කළ හැක.

මෙම උදාහරණ පෙන්වා දෙන්නේ බොහෝ රටවල පොදු වැසිකිළි සෞඛ්‍ය පහසුකමක් පමණක් නොව, නගරයක ගමනාගමනය, ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් සහ සමාජ සමානාත්මතාව සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ මහජන සේවාවක් ලෙස සැලකෙන බවයි.

ඉන්ධන පිරවුම්හල්

ලෝකයේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් ස්ථාපනය කිරීමේදී එම ස්ථාන මහජන ප්‍රවාහන සේවාවක කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගනිමින් අවම වශයෙන් තිබිය යුතු සනීපාරක්ෂක පහසුකම් මාලාවක් නියම කර ඇත. සාමාන්‍යයෙන් කාන්තාවන්ට සහ පුරුෂයන්ට වෙන් වූ වැසිකිළි, දුර්වලතා ඇති පුද්ගලයන්ට ප්‍රවේශ විය හැකි පහසුකම්, නිරන්තර ජල සැපයුම, සබන්, අත් වියළන උපකරණ, කසළ කළමනාකරණ පද්ධතිය සහ දෛනික පිරිසිදු කිරීමේ පරීක්ෂණ වාර්තා පෙන්වීම වැනි අංග අනිවාර්ය සේවාවක් ලෙස සලකයි. එම නිසා බොහෝ රටවල ඉන්ධන පිරවුම්හල් යනු ඉන්ධන අලෙවි ස්ථානයක් පමණක් නොව මහජනතාවට භාවිත කළ හැකි සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සහිත විවේක ස්ථානයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.

නමුත් ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් බහුතරයක් එම ජාත්‍යන්තර සනීපාරක්ෂක ප්‍රමිතීන් අනුගමනය නොකරන බව නිරීක්ෂණය වේ. ඇතැම් ස්ථානවල වැසිකිළි සීමිතව හෝ “සේවකයින් සඳහා පමණක්” ලෙස භාවිතයට සීමා කර ඇති අතර, නිරන්තර ජල සැපයුම, පිරිසිදුකම සහ ප්‍රවේශ පහසුකම් අඩු වීම හේතුවෙන් මහජනතාවට ඒවා භාවිත කිරීම අපහසු වේ. ශ්‍රී ලංකාවේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් ජාලය රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික සමාගම් කිහිපයකට බෙදී පවතින අතර සිපෙට්කෝ ඉන්ධන පිරවුම්හල් 1,200ක්, ලංකා අයි.ඕ.සී ඉන්ධන පිරවුම්හල් 200ක් පමණත්, නව විදේශීය ක්‍රියාකරුවන් වන සයිනොපෙක් හා ෂෙල් ඉන්ධන පිරවුම්හල් 450ක් පමණ පවතියි.

ඒ අනුව ශ්‍රී ලංකාව පුරා සමස්ත ඉන්ධන පිරවුම්හල් සංඛ්‍යාව සම්මත වශයෙන් 1,600ත් 1,900ත් අතර පවතින බව අනුමාන කළ හැකිය. මෙම ඉන්ධන පිරවුම්හල් බොහෝමයක ප්‍රදර්ශන පුවරුවල “වැසිකිලි පහසුකම් ඇත” යන සඳහන දැකගත හැකි වුවද, භාවිතයට විවෘතව නොතිබීම, ජල සැපයුම නොමැතිවීම, පිරිසිදුකම පවත්වා නොගැනීම සහ මහජන ප්‍රවේශය සීමා කිරීම වැනි ගැටලු‍ බහුලව නිරීක්ෂණය වේ. ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් සඳහා අනිවාර්ය සනීපාරක්ෂක මාර්ගෝපදේශ තිබුණද, ඒවා ක්‍රියාත්මක නොවන අවස්ථා බහුල වේ.

එවැනි අවස්ථාවල නීතිරීති උල්ලංඝනය කරන ස්ථානවලට දඩ මුදල් හෝ පාලන ක්‍රියාමාර්ග ක්‍රියාත්මක කිරීම වෙනුවට, රජය ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා වැඩසටහන යටතේ නැවත මහජන බදු මුදල් වැය කර සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමට කටයුතු කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. ඒ අනුව, නීති ප්‍රකාරව පවත්වාගෙන යා යුතු පහසුකම් අඩුපාඩු ඇති ස්ථානවල වගකීම ක්‍රියාකරුවන් මත පැවරීම වෙනුවට, රාජ්‍ය වියදම් මත එම සේවාව පවත්වා ගැනීමට යාම පිළිබඳ ප්‍රශ්න මතුවෙමින් පවතී.

ප්‍රතිචාරය

කොළඹ නගර සභාවේ ඇති පොදු වැසිකිළි සියල්ලම නඩත්තු කටයුතු සිදු කරනු ලබන්නේ කොළඹ නගර සභාවේ අධ්‍යක්ෂ ඉංජිනේරු (වැඩ) අංශය මඟින්ය. එහි ප්‍රකාශිකාවක පොදු වැසිකිළි සම්බන්ධයෙන් අදහස් දක්වමින් පැවසුවේ, කොළඹ නගර සභාවෙන් නව පොදු වැසිකිළි ඒකකයක් සෑදීමට සැලසුම් කර ඇති බවත් එම ඒකකය ගොඩනැගීම සඳහා ටෙන්ඩර් කැඳවා ඇති බවත්ය.

“ඒ පොදු වැසිකිළිය හදන්න ටෙන්ඩර් එකක් දාලා තියෙනවා. ඒක හදන්න වෙන්නේ ලබන අවුරුද්දේ. කොළඹ නගරයේ දැනට තියෙන පොදු වැසිකිළි අතර පාවිච්චි නොවෙන පොදු වැසිකිළි තියෙනවා. කොළඹ නගරයට මේ කියන තරම් පොදු වැසිකිළි ඕනෑද කියන ප්‍රශ්නයක් තියෙනවා. කොළඹ නගර සභාවෙන් උතුරු කොළඹ ප්‍රදේශ කිහිපයක නඩත්තු කරන පොදු වැසිකිළි 3ක් දැනට අපි වහලා දාලා තියෙනවා. කොළඹ වතු ආශ්‍රිතව සහ මරදාන වගේ ප්‍රදේශවල තියෙන පොදු වැසිකිළිවලට පොදු ජනතාව වගේම, වතු ආශ්‍රිත ජනතාවත් යනවා. වතු ආශ්‍රිත තියෙන පොදු වැසිකිළි නගර සභාව මඟින් නඩත්තු කරන්නේ නැහැ. ඒවා ඒ වතුවල ජීවත් වෙන මිනිස්සුගේ මුදල්වලින් නඩත්තු කටයුතු කරන්න ඕනෑ.”

මහරගම නගරයේ නගර මධ්‍යයේ පිහිටා තිබුණු පොදු වැසිකිළිය 2023 වර්ෂයේදී කඩා දමා තිබුණු අතර මහරගම නගර සභාවෙන් අප කළ විමසුමකදී ඉහළ නිලධාරියෙකු පැවසුවේ මීට පෙර වැසිකිළි තිබුණ ස්ථානයට පාරෙන් අනෙක් පසින් නව පොදු වැසිකිළියක් විවෘත කර ඇති බවත් මහරගම නගර සීමාවේ ඇති පොළ ආශ්‍රිත ප්‍රදේශයේ පොදු වැසිකිළියක් ඇති නිසා මහරගමට දිනපතා පැමිණෙන පිරිස්වලට එම පොදු වැසිකිළි භාවිත කළ හැකි බවත්ය.

රජයේ සැලසුම්

2025 ජාතික අයවැයෙන් පොදු වැසිකිළි සඳහා වෙන් කළ වෙනම වියදම් ශීර්ෂයක් සෘජුව සඳහන් නොවුණද, ක්ලීන් ශ්‍රීලංකා වැඩසටහන යටතේ නාගරික හා සංචාරක ප්‍රදේශවල සනීපාරක්ෂක පහසුකම් ඉදිකිරීම හා නවීකරණය සඳහා රුපියල් මිලියන 525ක් වෙන් කර ඇත.

මෙයට නව ප්‍රමිතියට අනුකූල පොදු වැසිකිළි 20ක් පමණ ස්ථාපනය කිරීම ඇතුළත් වේ. තවද සංචාරක ප්‍රදේශවල වැසිකිළි ඒකක 500ක් පමණ ඉදිකිරීමටද සැලසුම් කර ඇති නමුත් මෙම ව්‍යාපෘති කොපමණ කාලයකදී සම්පූර්ණ වන්නේද යන්න පැහැදිලි නැත.

නගරයක වැසිකිළි ප්‍රමාණය එහි සංවර්ධනයට සහ ජනතාවගේ දිනපතා ජීවිතයට කොපමණ සම්බන්ධද යන්න පෙන්වන ලකුණක් ලෙස සැලකේ. කොළඹ පවතින පොදු වැසිකිළි හිඟතාව පිළිබඳ තත්වය පෙන්වා දෙන්නේ නගරය ආර්ථික මධ්‍යස්ථානයක් වුවද මූලික මානව අවශ්‍යතා සපුරාලීමේදී තවමත් හිඟයක් පවතින බවයි. මිලියනකට ආසන්න ජනතාවක් දිනපතා පැමිණෙන නගරයක පොදු වැසිකිළි 17ක් පමණක් තිබීම, සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් පමණක් නොව, කොළඹ නගරය නිර්මාණය වී ඇත්තේ මිලියන් ගණන් බඳු ගෙවන මිනිස්සුන්ගේ හෝ කොළඹට දිනපතා පැමිණන මිනිස්සුන්ට නොවන බවට ප්‍රශ්නයක් ද මතු කරයි.

උද්ගතව ඇති ගල් අඟුරු අර්බුදය සහ විදුලි ගාස්තු වැඩිකිරීමට ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලය කර ඇති ඉල්ලීම අතර සම්බන්ධයක් නැති බව බලශක්ති ඇමති කුමාර ජයකොඩි පවසා තිබේ. එහිදී ඔහු වැඩිදුරටත් කියා තිබෙන්නේ ප්‍රශ්නගත ගල් අඟුරු සම්බන්ධයෙන් ඉදිරි ක්‍රියාමාර්ග ගැනීම වෙනුවෙන් සැපයුම්කාර පාර්ශ්වය මෙන්ම රජයද එකඟවූ ස්වාධීන තත්ව පරීක්ෂණාගාරයකට සාම්පල් යොමු කිරීම පෙබරවාරි 25 දින සිදුකරන බවය.

මෙය අපට සිහි කරන්නේ චීනයේ කාබනික පොහොර සම්බන්ධයෙන් ශ්‍රී ලංකාවේ රසායනාගාර පරීක්ෂණවලදී අහිතකර ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සිටින බවට ලැබුණු වාර්තා ප්‍රතික්ෂේප කරමින් එවක ආණ්ඩුව තුන්වන පාර්ශ්වයේ රසායනාගාරයක එම පරීක්ෂණ සිදුකළ යුතු බවට කළ ප්‍රකාශමයි. එහිදී සිදුවූයේ චීන කාබනික පොහොර සැපයුම්කාර සමාගම එම පොහොර නියමිත තත්වයෙන් තිබෙන බවට රසායනාගාර වාර්තා ඉදිරිපත් කිරීමත්, ඒ සම්බන්ධයෙන් වූ සාම්පල් මෙරටදී පරීක්ෂා කිරීමේදී අහිතකර ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් සිටින බවට හඳුනා ගැනීමත්ය.

මෙම ප්‍රශ්නගත ගල් අඟුරු සම්බන්ධයෙන් සිදුවී ඇත්තේත් එයමයි. සැපයුම්කාර සමාගම එම ගල් අඟුරු නියමිත ප්‍රමිතියෙන් යුත් බවට වාර්තා සැපයීමත්, මෙරටදී කළ පරීක්ෂාවලදී නියමිත ප්‍රමිතියෙන් තොර බවට හඳුනා ගැනීමත්ය.
ඊට අමතරව ආණ්ඩුව මහාචාර්ය ඩබ්ලිව්ඩීඒඑස් රොද්‍රිගෝගේ ප්‍රධානත්වයෙන් නොරොච්චෝලේ ලක්විජය බලාගාරයට ගල් අඟුරු සැපයීම සම්බන්ධයෙන් සොයා බලා වාර්තා කිරීමට හත් දෙනෙකුගෙන් යුත් කමිටුවක් ආණ්ඩුව පත්කර ඇත. එය මෙම ප්‍රශ්නගත ගල් අඟුරු සැපයීම සම්බන්ධයෙන්ද, නැතහොත් ඉතිහාසය පුරාම එම බලාගාරයට ගල් අඟුරු සැපයීම සම්බන්ධයෙන්ද යන්න පැහැදිලි නැත.

ඒ, ගල් අඟුරු ගෙනඒමේදී අතීතයේත් මෙවැනි සිදුවීම් සිදුවී ඇති බවද, එවා කිසිදු පරීක්ෂාවකට ලක්වී නැති බවද, නැව්ගත කරන වරායේ හා ගොඩබාන වරායේ වාර්තා පරස්පර වුණොත් කරන්නේ කුමක්ද යන්න සාකච්ඡාවක්වත් සිදුවන පළමු අවස්ථාව මෙය බවද පෙබරවාරි 24 වැනිදා පැවති කැබිනට් මණ්ඩල තීරණ දැනුම්දීමේ මාධ්‍ය සාකච්ඡාවේදී ඇමති නලින්ද ජයතිස්ස කියා ඇති හෙයිනි.

ඔහු වැඩිදුරටත් කියා තිබුණේ මෙම ගල් අඟුරු ලබාගැනීම ප්‍රසම්පාදන ක්‍රියාවලියකින් සිදුකළ බවත්, එම ක්‍රියාවලියේ කිසිදු ගැටලුවක් නැති බවත්, පැමිණි නැව් 10න් 8ක් ගොඩබා අවසන් බවත් හා ඉතිරි නැව් ගොඩබාමින් පවතින බවත්ය.
ඔහු කියා තිබුණේ පළමු නැවේ මෙටි්‍රක් ටොන් 59,831ක ගල්අඟුරු තොගයක් පැවති බවත්, එහි ගල් අඟුරු ප්‍රමිතියට නොතිබුණ නිසා ඩොලර් මිලියන 2.07ක දඩයක් අයකළ බවත්ය. දෙවන නැවට ඩොලර් 436,001 ක දඩයක්ද, තුන්වැනි නැවට ඩොලර් 484,929 ක දඩයක්ද, හතරවැනි නැවට ඩොලර් 345,652ක දඩයක්ද, පස්වැනි නැවට ඩොලර් 500,192ක දඩයක්ද, හයවැනි නැවට ඩොලර් 510,677ක දඩයක්ද අයකරගෙන ඇති බවයි.

පරීක්ෂණ වාර්තාවල ඇතිවන තාක්ෂණික ගැටලු සම්බන්ධයෙන් හා ඇතිවී ඇති පාඩු ගණනය කිරීම සඳහා වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කිරීමට මොරටුව හා ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්‍යාලවල කථිකාචාර්යවරුන්ගෙන් හා අමාත්‍යාංශ නිලධාරීන්ගෙන් සමන්විත කමිටුවක් පත්කරන්නට බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ ලේකම්වරයා පියවර ගෙන ඇති බවද ඔහු ප්‍රකාශ කර තිබුණි.

මෙම ආණ්ඩුව බලයට පත්වීමෙන් පසු නොරොච්චෝලේ ලක්විජය බලාගාරය සඳහා ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් හමුවන්නේ එක් කැබිනට් මණ්ඩල තීරණයක් පමණය. ඒ 2025.07.21 දිනැති කැබිනට් මණ්ඩල තීරණයයි. එහි සඳහන් කරන්නේ 2025/2026 වාරය සඳහා නොරොච්චෝලේ ලක්විජය බලාගාරයේ ගල් අඟුරු අවශ්‍යතාව මෙටි්‍රක් ටොන් මිලියන 2.32 ූ 10% ක් හෙවත් නැව්ගත කිරීම් 39ක් බවට ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලය විසින් ඇස්තමේන්තු කර තිබෙන බවයි. එම කාල සීමාව සඳහා සීමාසහිත ලංකා ගල් අඟුරු පුද්ගලික සමාගමේ ලියාපදිංචි සැපයුම්කරුවන්ගෙන් ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනය සඳහා ලංසු කැඳවීමට බලශක්ති ඇමති කුමාර ජයකොඩි ඉදිරිපත් කළ යෝජනාවට අමාත්‍ය මණ්ඩලය අනුමැතිය ලබාදුන් බවයි.

එහෙත් එම ලංසු කැඳවීමෙන් පසු තෝරාගත් සැපයුම්කරුවාට එම ටෙන්ඩරය ලබාදීම සඳහා කැබිනට් මණ්ඩල අනුමැතියක් ලබාගත් බවක් මේ දක්වා වන කැබිනට් මණ්ඩල තීරණවල සඳහන් වන්නේ නැත. එසේ වුවද ඛනිජ තෙල්, ගෑස්, පොහොර ආදි ජාත්‍යන්තර ප්‍රසම්පාදනවලින් තෝරාගත් සැපයුම්කරුවාට ටෙන්ඩර් ප්‍රදානය කිරීම සම්බන්ධයෙන් කැබිනට් මණ්ඩල අනුමැති ලබාගත් බව නම් සඳහන් වී තිබේ.

ලංකා ගල් අඟුරු පුද්ගලික සමාගම විසින් මෙම ටෙන්ඩරය ලබදී ඇත්තේ ඔරසාැබඑ ක්‍යැපචය්ර ඛඑා හට 2025 දෙසැම්බර් සිට 2026 මැයි දක්වා ගල් අඟුරු මෙටි්‍රක් ටොන් මිලියන 1.5 ක 10% ක් සැපයීම සඳහාය. එම ටෙන්ඩරය පිරිනමා ඇත්තේ 2025.10.29 දිනය. එහි දේශීය නියෝජිතයා වශයෙන් කටයුතු කර ඇත්තේ ඡ්බ්මරදර් නම් සමාගමකි. බදු රහිතව එම ටෙන්ඩරයේ ශ්‍රී ලංකා රුපියල් වටිනාකම ආසන්න වශයෙන් රුපියල් මිලියන 45,000ක් හෙවත් රුපියල් බිලියන 45කි (රු. 45,063,750,000) බදු රහිතව එහි ඇමරිකානු ඩොලර් වටිනාකම මිලියන 147.75 (147,750,000) කි. විනිමය හුවමාරු අගය ලෙස සලකා ඇත්තේ ඇමරිකානු ඩොලරයක් සඳහා ශ්‍රී ලංකා රුපියල් 305ක් වශයෙනි.

මෙම ගල් අඟුරු ප්‍රමිතියෙන් බාල බව වන චෝදනාවට කරුණු දෙකක් ඇතුළත්ය. එකක් වන්නේ අවශ්‍ය විදුලි ජනනය ලබා ගැනීමට හැකි ලෙස ඒවාහි ප්‍රමිතිය නැති බවයි. දෙවැන්න වන්නේ ඒවාහි අළු ප්‍රතිශතය ඉහළ අගයක් ගන්නා බවයි.
ඊට අමතරව ඇති චෝදනාව වන්නේ මෙම ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනයේදී සැපයුම්කරුවෙකු ගල් අඟුරු මෙටි්‍රක් ටොන් මිලියනයක් මීට පෙර සපයා තිබීම යන සුදුසුකම ගල් අඟුරු මෙටි්‍රක් ටොන් ලක්ෂයක් සපයා තිබීම දක්වා සියයට 90%ක ප්‍රමාණයකින් අඩුකර ඇත යන්නයි.

එමෙන්ම ගල් අඟුරු ගෙන්වීමට හදිසි අවශ්‍යතාවක් ඇති බව සඳහන් කරමින් ඒ ආකාරයේ ජාත්‍යන්තර ටෙන්ඩරයක් සඳහා ලබාදිය යුතු අවම හෙවත් අනිවාර්ය දින 42ක කාලය දින 21ක් දක්වා අඩුකර මෙම ප්‍රසම්පාදනය සිදුකර ඇති බවයි. එහිදී එතරම් ඉක්මණින් සැපයීම සඳහා සැපයුම්කරුවකු ආණ්ඩුව හෝ බලශක්ති ඇමතිවරයා හඳුනාගෙන තිබුණිද යන ප්‍රශ්නය මතුකරයි.

එම ප්‍රශ්නය සාධාරණීකරණය වන්නේ ගල් අඟුරු වෙළඳාමට ආධුනිකයෙකු වන ඖෂධ වෙළඳාම සිදුකළ සමාගමකට මෙම ටෙන්ඩරය පිරිනැමීමට කටයුතු කිරීමෙන්ය.

2024 නොවැම්බර් 25 දින අංක 2412/01 යටතේ අති විශේෂ ගැසට් පත්‍රයක් මගින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ ලබාදී ඇති බලතල ප්‍රකාරව ජාතික ප්‍රසම්පාදන කොමිෂන් සභාව 2025 ජනවාරි 01 දින සිට ක්‍රියාත්මක වන පරිදි ප්‍රකාශයට පත්කර ඇති ප්‍රසම්පාදන මාර්ගෝපදේශ සංග්‍රහය අනුව රුපියල් මිලියන 2000කට වැඩි ජාත්‍යන්තර මට්ටමේ ප්‍රසම්පාදනයක් සඳහා උපරිම ලංසු තැබීමේ කාලය සති 17ක් ලබාදිය යුතු අතර එහි අනිවාර්ය ලංසු තැබීමේ කාලය සති 06ක් හෙවත් දින 42කි. ඒ අනුව එම කාලය අඩු කිරීම යනුම පූර්ව සැලසුමකට අනුව කළ එකකට අමතරව රටේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව අනුව පැනවූ නීතිමය රෙගුලාසියක් කඩ කිරීමක්ද වේ. ජාත්‍යන්තර වශයෙන් සිදුකරන ඊට අඩු මූල්‍ය අගයන් සහිත ප්‍රසම්පාදනයන් සම්බන්ධයෙන්ද අනිවාර්ය සති 06ක කාලයක් ලංසු තැබීම සඳහා ලබාදිය යුතු බව එහි සඳහන් කර තිබේ.

එම ප්‍රසම්පාදන මාර්ගෝපදේශ සංග්‍රහයේ වැඩිදුරටත් සඳහන් කරන්නේ පූර්ව හා පශ්චාත් සුදුසුකම් ක්‍රියාවලියේදී ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධ අතීත අත්දැකීම්, ප්‍රසම්පාදනයට සමාන අත්දැකීම්, අතීත කාර්ය සාධනය, පුද්ගලික හැකියාවන්, උපකරණ හැකියාවන්, මූල්‍ය හැකියාව, නඩු ඉතිහාසය පිළිබඳව තක්සේරුවක් කිරීමට හැකිවන පරිදි ප්‍රසම්පාදනයකදී නිර්ණායක සකස් කළ යුතු බවයි.

බලශක්ති ඇමති කුමාර ජයකොඩිගේ ඉතිහාසය ගත්කල ඔහු ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් නොදන්නා බබෙක් නොවේ. චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංගගේ සභාග ආණ්ඩුවේ ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ඇමති ධුර 5ක් ලබාගත් අවස්ථාවේ කෘෂිකර්ම ඇමතිවරයා වූයේ වත්මන් ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායකයි. ලංකා පොහොර සමාගම ඔහුගේ විෂය යටතේ තිබූ එකක් වූ අතර කුමාර ජයකොඩි එම සමාගමේ පත්වීම් ලබන්නේ සභාපතිවරයා ලෙස නොව ප්‍රසම්පාදන කළමනාකරු ලෙසයි. සමාගමේ සභාපතිවරයා වශයෙන් පත් නොකර ප්‍රසම්පාදන කළමනාකරු ලෙස ඔහු පත්කළේ හෝ ඔහු පත්වීම් ලබාගත්තේ ඇයිද යන්න එදා එහි සිටි බොහෝ දෙනෙකුට ප්‍රහේලිකාවක් වී ඇතත්, අද එය ප්‍රහේලිකාවක් බවට පත්වී නැත්තේ මෙම ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් ලංසු සඳහා දිය යුතු අනිවාර්ය අවම දින 42ක කාලය අඩු කිරීම, සැපයුම්කරුගේ සුදුසුකම් අඩු කිරීම ආදියෙන් ඔහු කප් ගසා ඇති බැවින්ය. එසේ ලංසු දින අඩු කිරීම හා සැපයුම්කරුගේ සුදුසුකම් අඩු කිරීම ආදිය සම්බන්ධයෙන් බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ අතිරේක ලේකම්වරයකු සිය විරෝධය පළකරමින් එය ප්‍රසම්පාදන මාර්ගෝපදේශ කඩකිරීමක් බවට හා එය අනාගතයේදී ප්‍රශ්න සහගත තත්වයකට ලක්විය හැකි එකක් බවට ලිඛිතව පෙන්වා දී ඇති බව මේ වනවිට අනාවරණය වී තිබේ.

කෙසේ වෙතත් කුමාර ජයකොඩි ඇමතිවරයා ලංකා පොහොර සමාගමෙන් ඉවත් වීමට බලපා ඇති සිදුවීමද ප්‍රසම්පාදනයක් වන අතර වත්තල හුණුපිටියේ පිහිටි ලංකා පොහොර සමාගමේ පරිශ්‍රය තුළ පාරක් අලුතින් ඉදිකිරීම ඒ සඳහා හේතු වී තිබේ. එම පාර ඉදිකිරීමට ප්‍රසම්පාදනය හිමිකරගත් සමාගම එම කාර්ය නිසි ආකාරයට සිදුකර නැති අතර ඒ හේතුවෙන් එම ප්‍රසම්පාදනයට අදාළ කාර්යසාධන ඇපකරය ලංකා පොහොර සමාගම සතුකර ගැනීම නියමිත දින ගණන තුළදී සිදුකළ යුතු වුවද ප්‍රසම්පාදන කළමනාකරු වශයෙන් ඔහු එය සිදුකර නැත. ඒ මගින් ලංකා පොහොර සමාගමට පාඩුවක් සිදුවී තිබේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් පැවති විනය පරීක්ෂණයේදී ඔහු වැරදිකරු ලෙස තීන්දු වී ඇති අතර ඔහුව තනතුරෙන් පහළට දමා ඇත. එයට අභියෝග කරමින් ඔහු කම්කරු උසාවියට ගොස් ඇතත් විනය පරීක්ෂණ තීරණය එම උසාවියද අනුමත කර ඇත. ඉන්පසු ඔහු කර ඇත්තේ රැකියාව අත්හැර යෑමය. ඒ සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂයේ මන්ත්‍රී අජිත් පී පෙරේරා පාර්ලිමේන්තුවේදී අදහස් දක්වමින් කුමාර ජයකොඩි ඇමතිවරයා සේවයෙන් ඉවත්කළා යැයි කියද්දී ඉවත් කළේ නැහැ මම සේවයෙන් ඉවත් වුණා යැයි ඔහු කියන්නේ ඒ නිසාය.

වැඩසටහනකට සහභාගිවීම සඳහා රුසියාවට ගිය අවස්ථාවක බලශක්ති ඇමති කුමාර ජයකොඩි මෙම ගල් අඟුරු සැපයුම්කාර සමාගමේ මව් සමාගම හමුවී ඇති බවට වන චෝදනාව සම්බන්ධයෙන්ද ඔහු ප්‍රතික්ෂේප කර නැත.
නලින්ද ජයතිස්ස ඇමතිවරයා ප්‍රකාශ කරන කොන්ත්‍රාත් දඩ මුදල් යන්න පැහැදිලි නැති එකක් වන අතර මෙවැනි ටෙන්ඩරයකදී සිදුවන්නේ මුළු ටෙන්ඩරයේ වටිනාකමින් සියයට 10ක් වන කාර්යසාධන බැඳුම්කරයක් ලබා ගැනීමයි. ටෙන්ඩර් කොන්දේසි කඩකිරීම නිසා එය අත්කර ගත්තද ගල් අඟුරු බාල වීම නිසා පමණක් සිදුව ඇති පාඩුව පවා පියවා ගැනීමට හැකි වන්නේ නැති බව ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලය විසින් බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ ලේකම්වරයාට ඉදිරිපත් කර ඇති වාර්තාවක් අනුව පෙනී යයි.

ලංකා විදුලි බල මණ්ඩලයේ සාමාන්‍යාධිකාරි ඉංජිනේරු කේඑස්අයි කුමාර පාර්ලිමේන්තුවේ යටිතල පහසුකම් හා උපායමාර්ගික සංවර්ධනය සම්බන්ධයෙන් වන පාර්ලිමේන්තු ආංශික කාරක සභාවේ ප්‍රශ්න කිරීමට අදාළව බලශක්ති අමාත්‍යාංශයේ ලේකම්වරයාට පෙබරවාරි 19 දින සහිතව එම වාර්තාව යවන අතර ඒ මගින් මේ වනවිට ගොඩබා ඇති නැව් 8 ගල් අඟුරු තත්වයෙන් බාල වීම නිසා දරන්නට වී ඇති අමතර වියදම පිළිබඳව ගණනය කිරීමක් සිදුකර ඇත.

එම ගණනය කිරීම සිදුකර ඇත්තේ නොරොච්චෝලේ ලක්විජය බලාගාරයේ මෙගාවොට් 300 බැගින් වූ බලාගාර තුනෙන් දිනකට මෙගාවොට් 900ක විදුලිය උත්පාදනය කිරීමට නොහැකි වීම හේතුවෙන් එහි අඩුව පුරවා ගැනීම සඳහා කැලණිතිස්ස චක්‍රීය ලබාගාරයෙන් විදුලි ඒකකයක් නිෂ්පාදනය කිරීමට යන රුපියල් 57.53ක මුදල සම්බන්ධයෙන් පමණක් ගණනය කිරීමෙනි.

ඒ අනුව සඳහන් කරන්නේ පළමු නැවේ ගල් අඟුරුවලින් විදුලි නිෂ්පාදනයේ සෘජු පාඩුව රුපියල් මිලියන 595.1ක්, දෙවන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 288.5ක්, තුන්වන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 1047.4ක්, සිව්වන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 865ක්, පස්වන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 1144.2ක්, හයවන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 1197.7ක්, හත්වන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 974.9ක් හා අටවන නැවෙන් රුපියල් මිලියන 1559.3ක් සෘජුව පාඩු වී ඇති බවයි.

වැඩි අළු ප්‍රමාණයක් සහිත කාර්යක්ෂමතාව අඩු මෙම ගල් අඟුරු නිසා ලක්විජය බලාගාරයේ ටර්බයින්, බොයිලේරු ඇතුළු යන්ත්‍ර සූත්‍රවලට ඇතිවිය හැකි හානිය වෙනුවෙන් ගණන් බැලීම් මෙතෙක් සිදුකර නැත. එමෙන්ම එම හානි යථා තත්වයට පත්කිරීම වෙනුවෙන් එම බලාගාරයේ විදුලි උත්පාදන යන්ත්‍ර ක්‍රියා විරහිත කිරීමට සිදුවුවහොත් ඒ හේතුවෙන් අධික වියදමක් සහිත ඉන්ධන මගින් විදුලිය නිපදවීමට වැයවන මිලද මෙම ගණනය කිරීමට ඇතුළත් වී නැත.

නලින්ද ජයතිස්ස ඇමතිවරයා කියන පරිදි පළමු නැව් හයෙන් දඩ වශයෙන් අයකරගෙන ඇති මුදල ඇමරිකානු ඩොලර් 4,347,451ක් වෙද්දී පළමු නැව් අටේ බාල ගල් අඟුරු නිසා අහිමි වන විදුලි ඒකක ප්‍රමාණය නිපදවීමට පමණක් අතිරේකව වියදම් වීමට නියමිත මුදල ඩොලර් 25,154,426ක් වේ. ඉන් පෙන්නුම් කරන්නේ දඩ මුදල්වලින් සිදුවන පාඩුව පියවා ගත නොහැකි බවයි.

මෙම ගල් අඟුරු ටෙන්ඩරය වෙනුවෙන් කාර්යසාධන ඇපකරයක් තිබුණද එය මුළු ටෙන්ඩර් මුදලින් සියයට 10ක් වන බැවින් එය රුපියල් 4,506,375,000ක් වේ. ඉන්ද පාඩුව පියවා ගැනීමට හැකි වන්නේ නැත.