ශ්රී ලංකාවේ වඩාත් ප්රසිද්ධ හා වඩාත් ගෞරවනීය ගායිකාවක් වන සංගීත විශාරද ආචාර්ය නන්දා මාලිනී – ශ්රී ලාංකේය ගීත කලාවේ සමස්ත යුගයක් සනිටුහන් කළ සහ “ජාතියේ ස්වර්ණමය හඬ” ලෙස ගෞරවයට පාත්ර වූ කලාකාරිනිය – ඇගේ 83 වන උපන්දිනයට දින තුනකට පෙර ජීවිත ගමනට සමු දුන්නාය. දශක හතකට ආසන්න කාලයක් ඇය තම හඬින් මේ රටේ ජනතාවගේ හදවත් පෝෂණය කළ අතර, ඇගේ අභාවය ජනිත කර ඇත්තේ ශ්රී ලාංකේය සංගීත ලෝකයේ පමණක් නොව, යුක්තිය සහ සාධාරණත්වය සඳහා හඬ නැගූ සමස්ත ප්රගතිශීලී සංස්කෘතික ධාරාව තුළම පිරවිය නොහැකි හිස් තැනකි.
ගැමි නිවසක සිට ජාතික වේදිකාවට
ගැමි පවුලක උපත ලද ඇය කොළඹ කොටහේන ශ්රී ගුණානන්ද විද්යාලයෙන් අධ්යාපනය ලැබුවාය. 1956 දී සිය ගායන ජීවිතයේ පළමු පියවර තැබූ ඇය, පැවැති ගායනා තරඟයක දී රන් පදක්කම හිමි කර ගත්තාය. පණ්ඩිත ඩබ්ලිව්. ඩී. අමරදේවයන්ගේ ආරාධනයෙන් “ළමා මණ්ඩපය” වැඩ සටහනක දී ගායනා කල “බුදු සාදු” ගීතය හරහා රටම හඳුනා ගත් ඒ මිහිරි හඬ, “රන්මුතු දුව” චිත්රපටයේ නාරද දිසාසේකර සමඟ ගායනා කළ යුග ගීතය වූ “ගලන ගඟකි ජීවිතේ” ගීතය සමඟින් සිනමා ලෝකය ද ජය ගත්තාය. ලක්නව්හි භාත්ඛණ්ඩේ සංගීත ආයතනයෙන් ඇය ලැබූ සම්භාව්ය සංගීත පුහුණුව, 1984 දී පළමු පෙළ ගෞරව සහිතව ඇය ලබාගත් විශාරද උපාධිය සහ 2017 දී දෘශ්ය හා රංගන කලා විශ්ව විද්යාලය විසින් ඇයට පිරිනමන ලද “දර්ශන සූරි” ගෞරව ආචාර්ය උපාධිය යන සියල්ල ඇගේ කලා ජීවිතයේ විද්වත් පදනම පිළිබදව ඇති තරම් සාක්ෂි දරයි.
එහෙත් නන්දා මාලිනීය සිහිපත් කළ යුත්තේ ඇය දිනා ගත් සම්මාන ගණනින් හෝ ඇගේ ජනප්රියතාවයෙන් පමණක් ම නොවේ. ආදරය, විරහව, මවකගේ මුදු සෙනෙහස, කාන්තා අත්දැකීම්, බොදු බව සහ සමාජ අසාධාරණය යන මේ සියල්ල ඇගේ ගීත ලෝකයේ තේමාවන් වූයේය. ශ්රී ලංකාවේ ගීතය හුදෙක් ආභරණයක තත්වයෙන් මුදවා සමාජ යථාර්ථය හෙළි කළ සහ පීඩිත ජනතාවකගේ වේදනාවට හඬක් දුන් බලවත් මෙවලමක් බවට පරිවර්තනය කළ කලාකාරිනිය ලෙස ඇය ඉතිහාසයට එක් වේ.
නන්දා මාලිනිය සහ විමුක්ති ගී සම්ප්රදාය
ශ්රී ලංකාවේ විරෝධතා ගී සම්ප්රදායේ මුල් සලකුණක් වශයෙන්, විශාරද නන්දා මාලිනී සහ විශාරද ඩබ්ලිව්. ඩී. අමරදේව 1971 දී ආරම්භ කළ “ශ්රවණ ආරාධනා” ප්රසංග මාලාව හඳුන්වා දිය හැකිය. ප්රගතිශීලී ස්වරූපයක් ඉසිළූ පළමු සිංහල ප්රසංග මාලාව ලෙස, එය ඊළඟ දශකය තුළ පිපෙන්නට නියමිතව තිබූ රැඩිකල් ගීත සංස්කෘතිය සඳහා පදනම සකසා දුන්නේය. පසුව, 1978 ජූලි 26 වන දින කොළඹ නව නගර ශාලාවේදී, සමාජවාදී සංස්කෘතික සංගමය විසින් “විමුක්ති ගී” ප්රසංගය වේදිකාවට ගෙන ආ අතර, එමඟින් ශ්රී ලාංකේය ගීත කලාවේ දේශපාලනික විපර්යාසයක් ඇති කරන ලදී. විමුක්ති ගී ප්රසංගයේ මෙහෙවර වූයේ කලාව මාධ්යයක් ලෙස යොදා ගනිමින් සමාජ යථාර්ථය පිළිබඳ ජනතාවගේ දැනුවත්භාවය ගැඹුරු එකක් බවට පත් කිරීමයි.
ඒ ඓතිහාසික මෙහෙවරට නන්දා මාලිනීය විවිධ ආකාරයෙන් උර දුන්නාය. ආචාර්ය රෝහණ වීරසිංහ, මාලනී බුලත්සිංහල, ලක්ෂ්මන් විජේසේකර සහ ගුණදාස කපුගේ වැනි කලාකරුවන් සමඟ ඇය එම ප්රසංග සඳහා ක්රියාකාරීව දායක වූ අතර, රබීන්ද්රනාත් තාගෝර්ගේ කවියක අනුවර්තනයක් වන ‘සති පූජා දර සෑයේ’ නමැති විමුක්ති ගීය සඳහා සංගීතය රචනා කළාය. 1980 ඔක්තෝම්බර් මාසයේ පැවැත්වූ විමුක්ති ගී ප්රසංගයේ 100 වන ප්රසංග සැමරුම සඳහා ප්රකාශයට පත් කරන ලද අනුස්මරණ වෙළුමට ඇය එවන ලද පණිවිඩයේ, තම ගීත කලාවට රැඩිකල් දෘෂ්ටියක් ගෙන ඒමේදී විමුක්ති ගී මගින් ඊට ලද ආභාෂය ඇය නිහතමානීව පිළිගත්තාය. එම පිළිගැනීම, කලාකාරියක ලෙස ඇගේ අවංකභාවයට මෙන්ම එම යුගයේ ජනතා කලා ව්යාපාර අතර ගලා ගිය අන්යෝන්ය පෝෂණයට සාක්ෂියක් ලෙස පවතී.
ක්රම පද්ධති විරෝධී ගී සම්ප්රදායේ මහඟු කාන්තාව
විමුක්ති ගී මතින් ලද ආභාෂය ද රැගෙන, මහාචාර්ය සුනිල් ආරියරත්නගේ ගී පද රචනයෙන් පෝෂණය වූ ඇගේ “සත්යයේ ගීතය” ප්රසංග මාලාව 1981 දී ජනතාව හමුවට පැමිණියේය. පන්සිය වාරයක් පමණ පැවැත්වූ එම ප්රසංග මාලාවෙන් පසුව, 1987 දී “පවන” ප්රසංගය දියත් කරන ලද අතර එය මාස දහඅටක කාලයක් තුළ ප්රසංග දෙසිය පහක් පමණ පවත්වමින් ලාංකීය ඉතිහාසයට එක් විය. “පවන” අසාමාන්ය වූයේ එවකට බලයේ සිටි පාලන තන්ත්රයේ මර්දනයට හා භීෂණයට එරෙහිව එය නිර්භීත හඬක් ලෙස නැගී සිටීමයි. එහි ගීත රාජ්ය ගුවන් විදුලියෙන් සහ රූපවාහිනියෙන් වාරනයට ලක් කර තිබූ අතර, “පවන” කැසට් පටයක් ළග තබා ගෙන සිටීම පවා අවදානම් සහිත වූ යුගයක, ජනතාව එම ගීත ඔවුන්ගේ හදවත් තුළ සඟවා ගෙන රැක බලා ගැනීම කලා කෘතියකට ජනතාවට දැක්විය හැකි උත්තරීතර උපහාරය විදහා දැක්වීය.
මහාචාර්ය ජයදේව උයන්ගොඩ නිවැරදිව නිරීක්ෂණය කර ඇති පරිදි, නන්දා මාලිනිය තුළින් ප්රකාශයට පත් වූයේ පාලිතයන්ගේ හැඟීම්, ක්රම පද්ධති-විරෝධී සමාජ කෝපය සහ විරෝධතාවයේ හඩ නැගීම සියුමැලිව මුසු කළ ආකාරයේ ගායන ශෛලියකි – එය ශ්රාවකයාගේ බුද්ධියට මෙන්ම හදවතටද එක සේ ආමන්ත්රණය කළ හඬක් වූයේය. “අම්මාවරුනේ” ගීතයෙන් දරුවන් අහිමි වූ මව්වරුන්ගේ ශෝකයටත්, “සන්නාලියනේ” ගීතයෙන් ජීවිත අහිමි වූවන්ගේ වේදනාවටත්, ““රන් දහඩිය බිංදු බිංදු” ගීතයෙන් කම්කරුවාගේ දහඩියේ වටිනාකමටත් ඇය හඬක් ලබා දුන්නාය. ඇගේ ගීත කිසි විටෙකත් ශ්රාවකයා වෙත අණ දුන්නේ නැත; ඒවා සමාජ යථාර්ථය සහ වෙනසක අවශ්යතාවය පිළිබඳ ඔවුන්ගේ පණිවිඩය සුන්දරත්වයෙන් ගවසා, ජනතා හදවත් වෙත රැගෙන ගියේය. විශාරද ගුණදාස කපුගේ ගේ “කම්පන” සහ ජයතිලක බණ්ඩාර සොයුරාගේ “සාධු ජනරාව” ඇතුළුව – අසූව දශකයේ අගභාගයේ සහ අනූව දශකයේ මතුවූ ක්රම විරෝධී ගීත ප්රවාහය පෝෂණය කිරීමේදී – ඇගේ පුරෝගාමී මෙහෙය අතිමහත් විය.
පෞද්ගලික සටහනක්
මේ මොහොතේ මගේ පෞද්ගලික මතකයන් කිහිපයක් ද සටහන් කළ යුතුව ඇත. 1978 දී මම කොළඹ ආමර් වීදියේ පිහිටි ජනතා විමුක්ති පෙරමුණේ ප්රධාන කාර්යාලයේ සිටි කාලයේ, ඇය උපාලි ෆියට් මෝටර් රථයක් නැගී එය පදවා ගෙන කාර්යාලය ඉදිරියෙන් ගමන් කරනවා තවමත් මා මනසේ මවා ගත හැකිය. රෝහණ විජේවීර සහෝදරයා සමඟ නාවල නිවසේදී ඇයව මුණගැසුණු ආකාරය මට තවමත් සිහිපත් වේ. 1983 දී, ව්යාජ චෝදනා මත අපරාධ විමර්ශන දෙපාර්තමේන්තුවේ හතරවන තට්ටුවේ මා රඳවා ගෙන සිටියදී, ඇයව ද හතරවන තට්ටුවට ගෙන ආ හැකි වන පරිදි, මගේ ප්රකාශයකට නන්දා මාලිනීය ගේ නම ඇතුළත් කිරීමට මහත් උත්සාහයක් ගන්නා ලදී. ඒ උත්සාහය ව්යර්ථ කිරීමට හැකි වීම ගැනත්, චිත්රා හරහා ඇයට ඒ බව දැනුම් දීමට මට හැකි වීම ගැනත් සිතා මම අදටත් සතුටට පත් වෙමි. වසර ගණනාවකට පසු, අනූව දශකයේ දී, ඕස්ට්රේලියානු අගනුවර ප්රදේශයේ (ACT) ඇගේ ප්රසංගයක් සංවිධානය කිරීමේ කාර්යයේ ප්රධාන වැඩ කොටසක් ඉටු කිරීමේ වරප්රසාදය මට හිමි විය. එම අනුපමේය කලාකාරිය හා බැඳුණු එම මතකයන් සදාකල් මා හදවත රැඳී පවතිනවා ඇත.
නොමියෙන උරුමයක්
නන්දා මාලිනීය කිසි විටෙකත් වේදිකාවක ගායිකාවක් පමණක් නොවීය. ඇය සෝවියට් සංගමය, ජර්මනිය, ප්රංශය, ඉතාලිය, සිංගප්පූරුව සහ තවත් බොහෝ රටවල ප්රසංග පවත්වා සිංහල ගීතය ලොවට රැගෙන ගිය තානාපතිනියක් ද විය. 1984 දී “නන්දා මාලිනී ආශ්රමය” ආරම්භ කළ ඇය ගුරුවරියක් මෙන්ම, මාතෲ චරිතයක් බවට ද පත් වෙමින් දරු පරම්පරාවකටම සංගීත අධ්යාපනයක් ලබා දුන්නාය. ඇය සරසවිය සම්මාන එකොළහක් සහ ජනාධිපති සම්මාන රාශියක් ඇතුළුව ගිණිය නොහැකි තරම් ගෞරව සම්මාන දිනා ගත් අතර, ශ්රී ලංකා ගුවන් විදුලි සංස්ථාවේ කලාගාරයක් ඇගේ නමින් නම් කරන තරමට ජාතියේ ගෞරවයට පාත්ර වූවාය. එහෙත් ඇගේ සැබෑ ස්මාරකය ඉදි කර ඇත්තේ ගඩොලෙන් හෝ ලෝහයෙන් නොව, පීඩිත ජනතාවකගේ හදවත් තුළයි.
නන්දා මාලිනීගේ අභාවය හුදෙක් එක් ගායිකාවකගේ සමුගැනීමක් පමණක් ම නොවේ. එය ශ්රී ලාංකික සංගීත සම්ප්රදායේ ශ්රේෂ්ඨ යුගයක අවසානයක් නියෝජනය කරයි. එහෙත් සැබෑ කලාව අභාවයට පත් නොවේ. අද ඒ අපූරු හඬ කායිකව නිහඬ වී ඇතත්, අසාධාරණයට එරෙහිව හඬක් නැඟෙන ඕනෑම තැනක, මවකගේ ආදරය සිහිපත් වන සෑම මොහොතකම, වඩා හොඳ ලෝකයක් ගැන සිහින දකින සෑම හදවතකම, ඇගේ ගීතය නැවත නැවතත් දෝංකාර දෙනවා ඇත. ඇය වපුරා අස්වැන්න නෙළා ගත් සිංහල ගීත ක්ෂේත්රය කිසිදා මැලවී නොයනු ඇත.
ආදරණීය සොයුරිය – විශාරද ආචාර්ය නන්දා මාලිනිය – ලාංකීය ජනතාවගේ හඬ, ඔවුන්ගේ ක්රම පද්ධති විරෝධී ගී සම්ප්රදායේ අසමසම දියණිය: අපි ඔබට අපගේ අවසන් ගෞරවාචාරය පුද කරමු! ඔබේ හඬ මේ දේශය පුරා සදා කල් රැව් පිළිරැව් දේවා!
