ලලිත් රත්නායක අධ්යක්ෂණය කළ “රිවස්ටන්” චිත්රපටය, පොලිස් අත්අඩංගුවේ පසුවන සැකකරුවෙකු නීතියට පිටින් ඝාතනය කිරීම (custodial killing) යන බරපතල දේශපාලනික තේමාව පාදක කරගත් මානුෂීය ස්පර්ශයෙන් යුතු සහ ප්රතිභා පූර්ණ රංගනයෙන් සමලංකෘත, ආකර්ෂණීය සිනමා නිර්මාණයකි. නන්දිත නම් කුලී ඝාතකයෙකු රිවස්ටන් කඳුකර ප්රදේශයට පොලිස් නිලධාරීන් තිදෙනෙකු විසින් රැගෙන යන ගමනක් වටා ගොඩනැගෙන මෙහි කතාව, පිටතින් බලන විට සරල “ප්රවාහන මෙහෙයුමක්” ලෙස පෙනුණද, ඇත්ත වශයෙන්ම එය සැලසුම් කළ “නීති විරෝධී ඝාතනයක්” වෙත ගමන් කරන නිහඬ, අඳුරු නාට්යයකි. “රාජකාරිය” හා “හෘද සාක්ෂිය” අතර ඇතිවන දෝලනය චිත්රපටයේ ප්රධාන නාට්යමය ශක්තිය වේ.
එහෙත්, මෙම කලාත්මක නිමාව යටතේ සැඟවී ඇත්තේ දේශපාලනිකව ගැඹුරු ප්රශ්නයකි: අත්අඩංගුවේ පසුවෙද්දී සිදුවන ඝාතනයක් වැනි රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වයක් පිළිබඳ කතාවක්, මෙහිදී පුද්ගලයන්ගේ සදාචාරාත්මක දෙගිඩියාවක් සහ පෞද්ගලික ඛේදවාචකයක් බවට පරිවර්තනය වී ඇත්තේ කෙසේද?
චිත්රපටයේ කලාත්මක ශක්තිය සහ සහකම්පනීය වයනය පිළිගනිමින් එහි දේශපාලනික සීමාව විශ්ලේෂණය කිරීමේ මේ රචනයේ අරමුණයි.
චිත්රපටයේ ශක්තිය එහි චරිත නිරූපණයේ ඇත. නන්දිත-කුලී ඝාතකයෙකු ලෙස හඳුන්වා දුන්නත්-මෙහිදී කෘරත්වයෙන් වෙන් වූ, බුද්ධිමත් හා කාරුණික පුද්ගලයෙකු ලෙස දිස්වේ. ඔහුගේ නිහඬව පවතින හැසිරීම, කෙටි කතාබස් සහ අන්යයන්ගේ ගැටලුවලට සංවේදී වීමේ හැකියාව, ඔහුව “අපරාධකරුවෙකුට” වඩා “මිනිසෙකු” ලෙස හඳුන්වා දෙයි. එමෙන්ම, සැරයන් උදයසිරි, පරීක්ෂක පින්නවල සහ කොස්තාපල් චන්ද්රපාල යන නිලධාරීන් ද ඒ හා සමානවම “අපරාධකරුවන්” නොව, පෞද්ගලික ජීවිතයේ අර්බුද සහ ආර්ථික පීඩන අතර සිරවී සිටින සාමාන්ය මිනිසුන් ලෙස නිරූපණය කර ඇත.
මෙහිදී අධ්යක්ෂවරයා භාවිතා කරන ප්රධාන සිනමාත්මක ක්රමවේදය වන්නේ චරිත මානුෂීයකරණයයි (humanization). ඝාතකයා සහ ඝාතනය සිදු කිරීමට යන නිලධාරීන් දෙපාර්ශවයම එකම මනුෂ්ය භූමිකාවකට ගෙන ඒමයි. ප්රේක්ෂකයාට මෙය ආකර්ෂණීය අත්දැකීමක් වන අතර, ඔහු/ඇය කතාව තුළට ගැඹුරු ලෙස ඇදී යයි. නමුත්, මෙයම චිත්රපටයේ දේශපාලනික ගැටලුවේ ආරම්භයද වේ.
එසේ වුවද, “රිවස්ටන්” චිත්රපටයේ කලාත්මක ශක්තිය සහ එහි සංවේදී, සහකම්පනීය වයනය අවතක්සේරු කළ නොහැක. චරිත නිරූපණයේ සජීවීභාවය, නිහඬ දර්ශන භාවිතය, ප්රබල රංගනය සහ ප්රේක්ෂකයා චරිතවල අභ්යන්තර ගැටුම් තුළට ඇදගෙන යන ආකාරය, චිත්රපටයට ප්රබල සිනමාත්මක ගුණයක් ලබා දෙයි. නමුත්, කලාත්මක ශක්තිය යනු හුදෙක් සංවේදී අත්දැකීමක් ජනනය කිරීම පමණක් නොවේ; එය නිරූපණය කරන යථාර්ථයේ ගැඹුරු සත්යය කෙතරම් දුරට අනාවරණය කරන්නේද යන්න සමඟ ද බැඳී පවතී. “රිවස්ටන්” තුළ චරිතවල මානුෂීය සංකීර්ණත්වය ප්රබල ලෙස නිරූපණය වුවද, එම චරිත නිපදවන දේශපාලනික හා ආයතනික ව්යුහය චිත්රපටය තුළ අඳුරු කර ඇති නිසා, එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ව්යුහාත්මක රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වය පෞද්ගලික සදාචාරාත්මක දෙගිඩියාවක් ලෙස සංකෝචනය වේ.
කලා කෘතියක මානුෂීයකරණය, එය වටා තිබිය යුතු දේශපාලන-ආර්ථික සන්දර්භයෙන් වෙන් වූ විට, එහි අර්ථය වෙනස් වෙයි.
කලාවේදී මානුෂීයකරණය යනු චරිතයක් හුදෙක් “හොඳ” හෝ “අනුකම්පාවට පාත්ර කොට” පෙන්වීම නොව, එම පුද්ගලයාගේ පෞරුෂය සහ ඔහු පත්ව ඇති තත්ත්වය එහි සියලු සංකීර්ණත්වයන් සමඟ ගැඹුරින් හා අවංකව නිරූපණය කිරීමයි. එය චරිතයන්ගේ වැරදි ක්රියාවන් අනුමත කිරීමක් හෝ ඒවා සාධාරණීකරණය කිරීමක් නොවේ. මිනිසුන් සරල සදාචාරාත්මක වර්ගීකරණවලට (හොඳ/නරක) සීමා නොකර, ඔවුන්ගේ මානුෂීය ගති ලක්ෂණ සහ ඔවුන් ක්රියා කරන සමාජයීය හා දේශපාලනික සන්දර්භය සමඟම නිරූපණය කිරීමේ කලාත්මක ක්රියාවලියකි. ඒ අනුව සැබෑ මානුෂීයකරණය, ජීවිතයේ සත්යය සොයා යාමකි. එය කලින්ම සකස් කරගත් නිගමනවලට ගැළපෙන ලෙස ජීවිතය බලහත්කාරයෙන් රාමුවකට ඇතුළත් කිරීමක් නොවේ.
“රිවස්ටන්” මෙහිදී අර්ධ මාර්ගයක නවතී. එය චරිතයන් මානුෂීය කරයි, නමුත් ඔවුන්ගේ ඉරණම තීරණය කරන ව්යුහාත්මක බලවේග ගවේෂණය නොකරයි. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, චිත්රපටය ප්රේක්ෂකයා තුළ ඝාතනයට ලක්වන පුද්ගලයා සහ එය සිදු කිරීමට යන නිලධාරීන් දෙපාර්ශවය කෙරෙහිම අනුකම්පාව ජනනය කරයි. මෙය සිනමාත්මක වශයෙන් බලවත් වුවද, දේශපාලනික වශයෙන් ගැටලුකාරී වේ.
මෙහිදී, නිලධාරීන්ගේ හෘද සාක්ෂිය, ආර්ථික පීඩනය සහ පවුල් ජීවිතය කෙරෙහි අවධානය යොමු වීම නිසා, ඔවුන් “අපරාධකරුවන්” ලෙස නොව “අවාසනාවන්ත තත්ත්වයක සිරවී සිටින මිනිසුන්” ලෙස පෙනෙන්නට පටන් ගනී. එවිට, රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වයේ ව්යුහාත්මක ස්වභාවය පසුබැසී, පුද්ගලයන්ගේ පෞද්ගලික ගැටලු කතාවේ කේන්ද්රය බවට පත්වේ.
මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස, අත්අඩංගුවේ ඝාතනයක් වැනි බරපතල රාජ්ය අපරාධයක්, එය නිපදවන දේශපාලනික හා ආයතනික ව්යුහයෙන් වෙන් වූ පෞද්ගලික ඛේදවාචකයක් ලෙස පෙනෙන්නට පටන් ගනී. එවිට, ව්යුහාත්මක රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වය පසුබැසී, මානුෂීය නාට්යය කතාවේ කේන්ද්රය බවට පත්වේ.
කලාත්මක නිර්මාණයක කුලී ඝාතකයෙකු හෝ මර්දනකාරී රාජ්ය යාන්ත්රණයක කොටසක් වන පොලිස් නිලධාරීන් මානුෂීය වයනයකින් නිරූපණය කිරීම, එයම ගැටලුවක් ලෙස සරලව ප්රතික්ෂේප කළ නොහැක. කලාකරුවෙකු සතුව තමන් කැමති ඕනෑම චරිතයක්—කුලී ඝාතකයෙකු හෝ පොලිස් නිලධාරියෙකු වුවද—ඔවුන්ගේ අභ්යන්තර සංකීර්ණත්වය, අසරණභාවය සහ සදාචාරාත්මක දෙගිඩියාවන් සමඟ ගවේෂණය කිරීමට ඇති කලාත්මක නිදහසක් (poetic license) ඇත. එහෙත්, ගැටලුව මතු වන්නේ එම මානුෂීයකරණය කුමන සන්දර්භයක් තුළ සිදුවන්නේද යන්න පිළිබඳවය. චරිතයන්ගේ අභ්යන්තර වේදනාව කතාවේ කේන්ද්රය බවට පත්වන විට, එම ප්රචණ්ඩත්වය නිපදවන දේශපාලනික සහ ආයතනික ව්යුහයන් පසුබිමෙන් අතුරුදහන් විය හැකිය. එවිට, ව්යුහාත්මක ප්රචණ්ඩත්වය “අපරාධයක්” ලෙස නොව, “අවාසනාවන්ත මනුෂ්ය තත්ත්වයක්” ලෙස පෙනෙන්නට පටන් ගනී. එබැවින්, ගැටලුව මානුෂීයකරණය තුළම නොව, එය සිදු වන දෘෂ්ටිවාදාත්මක සන්දර්භය තුළ ය.
අත්අඩංගුවේ පසුවෙද්දී සිදුවන ඝාතන වැනි ක්රියාවන් හුදෙක් පුද්ගලයන්ගේ සදාචාරාත්මක අසාර්ථකත්වයන්, උසස්වීම් ලබා ගැනීමේ අභිලාෂයන් හෝ උසස් නිලධාරීන්ගේ අණට කීකරු වීමෙන් පමණක් පැහැදිලි කළ හැකි සිදුවීම් නොවේ. මෙවැනි ඝාතන හුදෙකලා අපරාධ ලෙස නොව, පොලීසිය ඇතුළු රාජ්ය යන්ත්රය සහ පවතින දේශපාලනය සමඟ ව්යුහාත්මකව ගැඹුරින් බැඳී නැවත නැවත නිපදවන ප්රචණ්ඩත්වයේ ප්රකාශනයක් ලෙස කියවිය හැකිය. මෙවැනි සිදුවීම් සම්බන්ධයෙන් ස්වාධීන පරීක්ෂණ නොපැවැත්වීම සහ වගකිවයුත්තන්ට දඬුවම් නොලැබීම, පොලිස් ප්රචණ්ඩත්වය වටා ක්රමානුකූල දණ්ඩමුක්තියක් නිර්මාණය කරයි. එමෙන්ම, උසස්වීම් සහ බලය සමඟ බැඳී ඇති දේශපාලන මැදිහත්වීම්, සහ “අපරාධ මර්දනය” නාමයෙන් නීතියට පරිබාහිර ක්රියා සඳහා ලැබෙන නිල නොවන ආශිර්වාදයන්, මෙම සංස්කෘතිය තවදුරටත් සාමාන්යකරණය කරයි. මේ නිසා, අත්අඩංගුවේ පසුවෙද්දී සිදුවන ඝාතන යනු පවතින රාජ්ය යාන්ත්රණය සහ එහි වගවීම් පිළිබඳ ගැටලු සමඟ ගැඹුරින් බැඳී ඇති ව්යුහාත්මක ප්රශ්නයකි.
ලංකාවේ නාමික නිදහසෙන් පසු ගතවී ඇති දශක ගණනාවෙන් විශාල කොටසක් ගෙවී ඇත්තේ අසීමිත ආරක්ෂක බලතල යටතේය. නිදහසින් පසු වසර 78ක කාලයෙන් අඩක් හදිසි නීතිය යටතේ පැවති අතර, දශක තුනකට ආසන්න කාලයක් රට යුද්ධයක අත්දැකීම තුළ ජීවත් විය. එමෙන්ම, ත්රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) 1979 වසරේ සිට මේ දක්වා දශක පහකට ආසන්න කාලයක් අඛණ්ඩව ක්රියාත්මක වීමත් සමඟ, නීතිය සහ මර්දනය අතර සීමාව ක්රමයෙන් අපැහැදිලි විය. මෙම දේශපාලනික පසුබිම තුළ, පොලිසිය සහ ආරක්ෂක අංශ නීතියට පිටින් ක්රියා කිරීම අසාමාන්ය දෙයක් නොව, බොහෝ විට “සාමාන්ය” ආරක්ෂක ක්රියාමාර්ගයක් ලෙස සමාජගත වී ඇත. වසරක් පාසා නිදහස සැමරුව ද සැබැවින්ම අප ජීවත් වෙන්නේ පොලිස් රාජ්යයක් තුළ ය.
චිත්රපට කතාවෙන් ඉවත් වන මෙම ව්යුහාත්මක සන්දර්භය හුදෙක් සෞන්දර්යාත්මක හිස්තැනක් හෝ සෞන්දර්යාත්මක තේරීමක් නොව, දේශපාලනික මඟහැරීමක් ලෙසද කියවිය හැක. චිත්රපටයේ අවධානය යොමු වන්නේ පොලිස් නිලධාරීන්ගේ පෞද්ගලික ජීවන අර්බුද, හෘද සාක්ෂිය සහ සදාචාරාත්මක දෙගිඩියාවන් කෙරෙහිය. එහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ව්යුහාත්මක ප්රචණ්ඩත්වය චරිත මනෝවිද්යාවකට ලඝු වන අතර, අත්අඩංගුවේ පසුවෙද්දී සිදුවන ඝාතනයක් වැනි බරපතල රාජ්ය අපරාධයක් පෞද්ගලික ඛේදවාචකයක් හෝ පුද්ගලයන්ගේ සදාචාරාත්මක ගැටලුවක් ලෙස පෙනී යාමට පටන් ගනී. චිත්රපටයේ ප්රධාන දේශපාලනික සීමාව පවතින්නේ මෙතැනදීය-දේශපාලනික අපරාධයක් පුද්ගලීකරණය කිරීම තුළය.
මෙහි ප්රතිඵලය වන්නේ, ප්රේක්ෂකයාට මෙම අපරාධය ව්යුහාත්මකව නැවත නැවත සිදුවන ක්රියාවලියක් ලෙස නොව, හුදෙක් අහඹු සිදුවීමක් ලෙස පෙනීමයි. එවිට, දේශපාලන ප්රශ්නයක් සදාචාරාත්මක ප්රහේලිකාවක් බවට පත්වේ.
මෙම තත්ත්වය “අදේශපාලනයේ දේශපාලනය” ලෙස හඳුන්වා දිය හැක. චිත්රපටය සෘජුව දේශපාලනය ප්රතික්ෂේප නොකළද, එය දේශපාලනික සන්දර්භය ඉවත් කරමින්, කතාව “සාමාන්ය මිනිස් අත්දැකීමක්” ලෙස පෙන්වයි. නමුත්, මෙම උදාසීනත්වයම දේශපාලනික වේ. එය පවතින පද්ධතිය විවේචනය කිරීම වෙනුවට, එය සාමාන්යකරණය කරයි.
ශ්රී ලංකාවේ යථාර්ථය මෙම සන්දර්භය තවත් පැහැදිලි කරයි. පොලිස් භාරයේ සිදු වන මරණ යනු හුදෙක් අහඹු හෝ එකින් එක වෙන්ව සිදු වන හුදෙකලා සිදුවීම් නොව, නිශ්චිත රටාවකට අනුව නැවත නැවතත් සිදුවන ප්රපංචයකි. ශ්රී ලංකා මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාවේ වාර්තා අනුව 2020 සිට 2025 මාර්තු දක්වා මෙවැනි මරණ 79ක් වාර්තා වී ඇති අතර, ඒවා අතරින් සැලකිය යුතු ප්රමාණයක් “මුහුණදීම් අතරතුර සිදු වන මරණ” (Encounter Deaths) බව පොලිසිය විසින් ප්රකාශ කර ඇත. “ආයුධ පෙන්වීමට ගිය අවස්ථාවේදී පහර දීමට උත්සාහ කළේය” යන එකම කතා රටාව නැවත නැවත භාවිත වීම, මෙම ඝාතන හුදෙක් පුද්ගලික අවාසනාවන් නොව, ව්යුහාත්මකව නිපදවන ක්රියාවලියක් බව සනාථ වෙයි. දණ්ඩමුක්තිය, දේශපාලන පීඩනය සහ සමාජීය අනුමැතිය වැනි සාධක මෙවැනි ක්රියාවන්ට ඉඩ සලසන අතර, එමඟින් රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වය නීතිමය ක්රියා පටිපාටියෙන් පිටත සාමාන්යකරණය වේ.
මෙම පසුබිම තුළ මතුවන තවත් බරපතල චෝදනාවක් නම්, ඇතැම් අවස්ථාවලදී අපරාධකරුවන් සතුව දේශපාලනඥයන් හෝ ඉහළ නිලධාරීන් සම්බන්ධ සංවේදී තොරතුරු පවතින විට, එම සාක්ෂි අධිකරණයට ඉදිරිපත් වීම වැළැක්වීමට ඔවුන්ව “නිහඬ කිරීම” සඳහා මෙවැනි ඝාතන සිදු කිරීමයි. මෙහිදී අත්අඩංගුවේ පසුවෙද්දී සිදුවන ඝාතන හුදෙක් නීති විරෝධී ක්රියාවක් පමණක් නොව, සත්යය මකා දැමීමේ දේශපාලනික ක්රියාවක් බවට පත්වේ. මෙවැනි දේශපාලන සහ ආයතනික සන්දර්භයන් කතාවේ පසුබිමෙන් ඉවත් වීම නිසා, “රිවස්ටන්” චිත්රපටයේ දේශපාලනික නිහඬතාව තවත් තීව්ර වේ.
අවසානයේදී, “රිවස්ටන්” ප්රේක්ෂකයා ඉදිරියේ තබන්නේ නිහඬ ප්රශ්නයකි. එය පැහැදිලි පිළිතුරු ලබා නොදෙයි; ඒ වෙනුවට, සදාචාරාත්මක දෙගිඩියාවක් තුළ අපව තබා නිහඬව අවසන් වේ. නමුත්, මෙම නිහඬතාවය හුදෙක් සෞන්දර්යාත්මක තේරීමක් නොවේ. මර්දනකාරී ව්යුහයන් විවේචනය කිරීමෙන් වැළකී, ඒවා සාමාන්යකරණය කරන දේශපාලනික ස්ථාවරයක් ලෙසද එය ක්රියා කරයි.
එම නිසා, “රිවස්ටන්” යනු කලාත්මකව බලවත්, නමුත් දේශපාලනිකව නිහඬ චිත්රපටයකි. එය මනුෂ්යත්වය ගැන කතා කරයි, නමුත් එම මනුෂ්යත්වය හැඩගස්වන බලවේග ගැන කතා නොකරයි. එය දුක්ඛිත කතාවක් කියයි, නමුත් එම දුක නැවත නැවත නිපදවන පද්ධතිය පිළිබඳ නිහඬව සිටී. මෙම දේශපාලනික නිහඬතාවය හුදෙක් අහිංසක හිස්තැනක් නොව, පවතින බල ව්යුහයන් සමඟ නිහඬ සම්මුතියක් ලෙසද කියවිය හැක. එම අර්ථයෙන්, “රිවස්ටන්” හුදෙක් කලාත්මක නිර්මාණයක් පමණක් නොව, රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වය සහ බල ව්යුහයන් වසන් කරන “ දෘෂ්ටිවාදාත්මක ලේඛනයක්” (ideological text) ලෙසද කියවිය හැක.
ඒ නිසා, මෙම චිත්රපටය නැරඹීමෙන් පසු නන්දිතගේ මරණය ගැන අපට දුකක් ඇතිවිය හැක; නමුත් වඩා වැදගත් වන්නේ, එවැනි මරණ නැවත නැවත සිදුවීමට හේතුවන පද්ධතිය පිළිබඳ ප්රශ්න කරමින් ඒ පිළිබඳ විවේචනාත්මක අවබෝධයක් ඇති කිරීමයි. එතැනින් පමණක්, “රිවස්ටන්” සැබෑ දේශපාලනික සංවාදයක ආරම්භයක් බවට පත්විය හැක.
