මූලික පහසුකම් නොමැතිව තෙත්, අපිරිසිදු වැසිකිළියක් භාවිත කිරීම අප්රසන්න අත්දැකීමක් පමණක් නොව, සෞඛ්ය අවදානමක් ද වේ. සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ලෙස ශ්රී ලංකාව නාගරික පහසුකම් විවිධ අංශවලින් වැඩිදියුණු කරමින් සිටින අතරත්, සනීපාරක්ෂක පහසුකම් තවමත් ප්රධාන ගැටලුවක් ලෙස ඉතිරි වී ඇත. පානීය ජලය, අපද්රව්ය කළමනාකරණය සහ පොදු වැසිකිළි වැනි සේවා මූලික මානව අවශ්යතා වන නමුත් නගර සැලසුම්කරණයේදී ඒවා ප්රමුඛතාව නොලැබීම පැහැදිලිව පෙනේ.
2021 වර්ෂයේදී ජන හා සංඛ්යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව මඟින් සිදු කරන ලද සංගණනයේ දී හෙළි වී තිබුණේ මෙරට පදිංචි නිවාස සංඛ්යාව 5,207,740ක් වූ බවයි. 2024 වසරේ කරන ලද සංගණනයේදී එම සංඛ්යාව 6,030,541ක් දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. 2024 වර්ෂයේ ජන හා සංඛ්යාලේඛන දෙපාර්තමේන්තුව නිකුත් කළ වාර්තාවට අනුව 2012 වසරට සාපේක්ෂව 2024 වසර වනවිටදී මෙරට නිවාස සංඛ්යාව 822,801කින් ඉහළ ගොස් ඇත. එය ප්රතිශතයක් ලෙස ගතහොත් සියයට 15.8ක ඉහළ යාමක් වේ.
මෙරට ජීවත් වන සමස්ත පවුල් ඒකක අතරින් සියයට 0.2 ක් එනම් 13,326 ක් වැසිකිළි භාවිත නොකර කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භුමි භාවිත කරන බව එම ලේඛනයේ සඳහන් කර ඇති අතර ඒ අතරින් කොළඹ දිස්ත්රික්කයේ ජීවත් වන පවුල් 4518ක් පොදු වැසිකිළි භාවිත කරන බවත් කොළඹ දිස්ත්රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකර කැලයකට, මුහුදු වෙරළට හෝ විවෘත භුමිකයට වැසිකිළි යන පවුල් ඒකක 207ක් ඇති බවත් හෙළි වී ඇත.
මඩකලපුව දිස්ත්රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකර කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භූමි භාවිත කරන පවුල් ඒකක 3,246ක් සිටින බවත්, ගම්පහ දිස්ත්රික්කයේ වැසිකිළියක් භාවිත නොකරන සංඛ්යාව 249ක් බවත්, කළුතර දිස්ත්රික්කයේ එම සංඛ්යාව 226ක් බවත් වාර්තාවේ සඳහන් කර ඇත. අනුරාධපුර, පොලොන්නරුව, මොනරාගල, සබරගමුව සහ දකුණු පළාතේ ඇතැම් දිස්ත්රික්කවල පවුල් ඒකක 9,677ක් වැසිකිළි වෙනුවට කැලය, මුහුදු වෙරළ, විවෘත භූමි භාවිත කරන බවට අනාවරණය වී ඇත. මෙය නාගරික දිස්ත්රික්කයකට අදාලව සෞඛ්ය හා සමාජ සාධාරණත්ව ගැටලුවක් ලෙස සැලකිය යුතු තත්වයකි.
දිනකට මිලියනයක් – වැසිකිළි 17ක්
කොළඹ නගරයේ 752,993ක ජනගහනයක් ජීවත් වන අතර එම පිරිසට අමතරව දිනපතා කොළඹ නගරයට රැකියා, ඉගෙනීම් කටයුතු සහ විවිධ කාර්යාලීය සහ සේවා ලබා ගැනීමට මිලියනයකට ආසන්න පිරිසක් කොළඹට පැමිණෙන බව ප්රවාහන මහාමාර්ග හා මාර්ග සංවර්ධන අමාත්යංශයේ සහ ජයිකා ව්යාපෘතිය මඟින් ප්රසිද්ධ කළ වාර්තාවක සඳහන් වේ. දිනපතා කොළඹ නගරයට මිලියනයට ආසන්න සංඛ්යාවක පිරිසක් පැමිණියත්, එතරම් ජනගහනයක් එහා මෙහා යන නගරයක, මහජනතාවට භාවිත කළ හැකි පොදු වැසිකිළි සංඛ්යාව 17ක් පමණක් වීම සැලකිල්ලට ගත යුතු විෂමතාවකි.
කොළඹට පැමිණෙන පිරිස්වලට තමන්ගේ සනීපාරක්ෂක කටයුතු සඳහා පාවිච්චි කරන්නට ඇත්තේ පොදු වැසිකිළි 17ක් පමණි. කොළඹට පැමිණෙන පිරිස් මෙම පොදු වැසිකිළිවලට ගොස් තමන්ගේ අවශ්යතාව සපුරා ගන්නා අතර තවත් පිරිසක් කොළඹ සහ ඒ අවට ප්රදේශවල ඇති සුපිරි වෙළඳසැල්වල ඇති වැසිකිළි තමන්ගේ අවශ්යතා සපුරා ගන්න භාවිත කරති. ඇතැම් පිරිස් තමන්ගේ හිතවතුන්ගේ නිවෙස්වලටත් තවත් පිරිස් බැංකු හෝ වෙනත් රජයේ ආයතනවලටත් ඒ සඳහා යති.
දිනපතා පුද්ගලයන් ලක්ෂ ගණනාවක් පැමිණෙන පිටකොටුව ආශ්රිත ප්රදේශයේ ඇත්තේ පොදු වැසිකිළි 4ක් පමණි. ඒ යෝර්ක් වීදියේ පොදු වැසිකිළි, ඩෑම් වීදිය ආශ්රිත පොදු වැසිකිලි, ගුණසිංහ පුර බස් නැවතුම් පොළේ ඇති පොදු වැසිකිළි, කොටුව දුම්රිය ස්ථානයේ ඇති පොදු වැසිකිළිය සහ මැනිං වෙළඳපොළ ආශ්රිත ප්රදේශයේ ඇති පොදු වැසිකිළිය පමණි. පිටකොටුව සහ කොටුව වැනි ජනාකීර්ණ නගරයකට පැමිණෙන පාරිභෝගිකයන් හෝ වෙළෙන්දන් තමන්ගේ අවශතා සපුරා ගැනීමට පෞද්ගලික ස්ථාන මත රඳා සිටිය යුතු තත්වයකට පත්ව ඇත.
නාගරික සැලසුම්කරණයේදී පොදු වැසිකිළි “සෞඛ්ය පහසුකමක්” පමණක් නොව “ගමනාගමන පහසුකමක්” ලෙස සලකනු ලබයි. නමුත් කොළඹ නගරයේ එම අවශ්යතා පෞද්ගලික ස්ථාන මත රඳා පවතින සේවාවක් බවට පත්ව තිබේ. විශේෂයෙන්ම කාන්තාවන්, දරුවන්, වයෝවෘද්ධයන්, දිගු දුර සේවකයන් වැනි කණ්ඩායම්වල කොළඹ නගරයට තමන්ගේ අවශතාවන් සපුරා ගැනීමට පැමිණෙන මඟින්ට තම අවශ්යතාව සම්පූර්ණ කර ගත නොහැකි වීම නිසා කොළඹට හෝ පිටකොටුවට පැමිණිමේ ගමනාගමනය සීමා කරන සාධකයක් බවට ද පත්විය හැකිය.
අත්යවශ්ය යටිතල පහසුකමක්
ලෝකයේ බොහෝ රටවල් පොදු වැසිකිළි සෞඛ්ය පහසුකමක් ලෙස පමණක් නොව නාගරික ජීවන රටාවේ අත්යවශ්ය යටිතල පහසුකමක් ලෙස සලකයි. එම නිසා ඒවා නගර සැලසුම්කරණය, ප්රවාහන සේවා, සංචාරක කලාප සහ මහජන භාවිත අවශ්යතා අනුව විවිධ ආකාරවලින් සකස් කර ඇති අතර තාක්ෂණය භාවිතයෙන් පවත්වාගෙන යාමටද වැඩි අවධානයක් යොමු කර ඇත. යුරෝපයේ නගර බොහොමයක විශේෂයෙන් ප්රංශය සහ ස්පාඤ්ඤය වැනි රටවල ස්ථාපනය කර ඇති පොදු වැසිකිළි භාවිතයෙන් පසු භාවිත කළ පුද්ගලයා පිටවූ වහාම, බිම සහ බිත්ති ජලයෙන් සෝදා, වැසිකිළියේ වියළීම සිදු කර, විෂබීජ නාශක භාවිා කර ස්වයංක්රියව පිරිසිදු වේ. එම නිසා නගර මධ්යයේ වැඩි ජන ගැටුමක් තිබුණත් දුර්ගන්ධයක් හෝ අපිරිසිදුකමක් ඇති නොවේ. පරිහරණ වාර ගණන වැඩි නගරවල සේවක පිරිසිදු කරන අවශ්යතාවද අඩුවේ.
ජපානය සහ දකුණු කොරියාව වැනි රටවල් පොදු වැසිකිළි පද්ධතිය තාක්ෂණික සේවාවක් ලෙස පවත්වාගෙන යයි. උදාහරණ ලෙස පැවසුවහොත් වැසිකිළි ඇතුළත පුද්ගලයෙකු සිටිනවාද යන්න බාහිර තිරයෙන් දැකගත හැකිය. පිරිසිදු කිරීමට අවශ්යද යන්න සංවේදක මගින් හඳුනා ගන්නා අතර කඩදාසි, අත්සෝදන සබන් දියර අවසන් වූ විට පාලක මධ්යස්ථානයට ස්වයංක්රියව ඒ බව දැනුම් දෙනු ලබයි.
ටෝකියෝ නගරයේ ටෝකියෝ වැසිකිළි ව්යාපෘතිය යටතේ පාරිභෝගිකයාට පොදු වැසිකිළියේ ඇතුළත පිරිසිදුද යන්න දුරකථන යෙදුමෙන්ද බැලිය හැකිය. බොහෝ යුරෝපීය නගරවල සහ සිංගප්පූරුව වැනි රටවල පොදු වැසිකිළි සැලසුම් කරන්නේ භාවිත කරන්නාගේ වර්ග අනුවය. දරුවන්ට කුඩා ආසන, ළදරු නැපි මාරු කිරීමට ස්ථාන, සනීපාරක්ෂක තුවා විසි කිරීමේ උපකරණ සැලසුම් කර ඇති නිසා පොදු වැසිකිළි භාවිත කරන පුද්ගලයන්ට එය වඩාත් පහසුය.
මෙවැනි සැලසුම් හේතුවෙන් කාන්තාවන්ගේ සහ දරුවන් නගරයට පැමිණිම වැඩිවී ඇති බව එම රටවල නගර සැලසුම් අධ්යයනවල පෙන්වා ඇත.
ජර්මනිය, නෙදර්ලන්තය වැනි රටවල පොදු වැසිකිළි බොහෝවිට ඩිජිටල් ගෙවීම් ක්රමයකින් ක්රියාත්මක වේ. ක්රෙඩිට්, ඩෙබිට් කාඩ් හෝ කිව්ආර් කේත ස්කෑන් කර ගෙවීම් සිදු කිරීමටත්, පොදු වැසිකිළි පාවිච්චි කිරීමට අදාළ කලින් මුදල් ගෙවූ ටිකට් සහ පොදු වැසිකිළිවල පිරිසිදුකම සම්බන්ධයෙන් පාරිභෝගික ප්රතිචාර බොත්තම් නිසාත් එම රටවල පොදු වැසිකිළි පද්ධතිය නිසා නඩත්තු වියදම් පාලනය කර පිරිසිදුකම හැම තත්පරයෙන්ම නිරීක්ෂණය කළ හැක.
මෙම උදාහරණ පෙන්වා දෙන්නේ බොහෝ රටවල පොදු වැසිකිළි සෞඛ්ය පහසුකමක් පමණක් නොව, නගරයක ගමනාගමනය, ආර්ථික ක්රියාකාරකම් සහ සමාජ සමානාත්මතාව සමඟ සෘජුව සම්බන්ධ මහජන සේවාවක් ලෙස සැලකෙන බවයි.
ඉන්ධන පිරවුම්හල්
ලෝකයේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් ස්ථාපනය කිරීමේදී එම ස්ථාන මහජන ප්රවාහන සේවාවක කොටසක් ලෙස සැලකිල්ලට ගනිමින් අවම වශයෙන් තිබිය යුතු සනීපාරක්ෂක පහසුකම් මාලාවක් නියම කර ඇත. සාමාන්යයෙන් කාන්තාවන්ට සහ පුරුෂයන්ට වෙන් වූ වැසිකිළි, දුර්වලතා ඇති පුද්ගලයන්ට ප්රවේශ විය හැකි පහසුකම්, නිරන්තර ජල සැපයුම, සබන්, අත් වියළන උපකරණ, කසළ කළමනාකරණ පද්ධතිය සහ දෛනික පිරිසිදු කිරීමේ පරීක්ෂණ වාර්තා පෙන්වීම වැනි අංග අනිවාර්ය සේවාවක් ලෙස සලකයි. එම නිසා බොහෝ රටවල ඉන්ධන පිරවුම්හල් යනු ඉන්ධන අලෙවි ස්ථානයක් පමණක් නොව මහජනතාවට භාවිත කළ හැකි සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සහිත විවේක ස්ථානයක් ලෙස ක්රියා කරයි.
නමුත් ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් බහුතරයක් එම ජාත්යන්තර සනීපාරක්ෂක ප්රමිතීන් අනුගමනය නොකරන බව නිරීක්ෂණය වේ. ඇතැම් ස්ථානවල වැසිකිළි සීමිතව හෝ “සේවකයින් සඳහා පමණක්” ලෙස භාවිතයට සීමා කර ඇති අතර, නිරන්තර ජල සැපයුම, පිරිසිදුකම සහ ප්රවේශ පහසුකම් අඩු වීම හේතුවෙන් මහජනතාවට ඒවා භාවිත කිරීම අපහසු වේ. ශ්රී ලංකාවේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් ජාලය රාජ්ය හා පෞද්ගලික සමාගම් කිහිපයකට බෙදී පවතින අතර සිපෙට්කෝ ඉන්ධන පිරවුම්හල් 1,200ක්, ලංකා අයි.ඕ.සී ඉන්ධන පිරවුම්හල් 200ක් පමණත්, නව විදේශීය ක්රියාකරුවන් වන සයිනොපෙක් හා ෂෙල් ඉන්ධන පිරවුම්හල් 450ක් පමණ පවතියි.
ඒ අනුව ශ්රී ලංකාව පුරා සමස්ත ඉන්ධන පිරවුම්හල් සංඛ්යාව සම්මත වශයෙන් 1,600ත් 1,900ත් අතර පවතින බව අනුමාන කළ හැකිය. මෙම ඉන්ධන පිරවුම්හල් බොහෝමයක ප්රදර්ශන පුවරුවල “වැසිකිලි පහසුකම් ඇත” යන සඳහන දැකගත හැකි වුවද, භාවිතයට විවෘතව නොතිබීම, ජල සැපයුම නොමැතිවීම, පිරිසිදුකම පවත්වා නොගැනීම සහ මහජන ප්රවේශය සීමා කිරීම වැනි ගැටලු බහුලව නිරීක්ෂණය වේ. ජාත්යන්තර මට්ටමේ ඉන්ධන පිරවුම්හල් සඳහා අනිවාර්ය සනීපාරක්ෂක මාර්ගෝපදේශ තිබුණද, ඒවා ක්රියාත්මක නොවන අවස්ථා බහුල වේ.
එවැනි අවස්ථාවල නීතිරීති උල්ලංඝනය කරන ස්ථානවලට දඩ මුදල් හෝ පාලන ක්රියාමාර්ග ක්රියාත්මක කිරීම වෙනුවට, රජය ක්ලීන් ශ්රී ලංකා වැඩසටහන යටතේ නැවත මහජන බදු මුදල් වැය කර සනීපාරක්ෂක පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීමට කටයුතු කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. ඒ අනුව, නීති ප්රකාරව පවත්වාගෙන යා යුතු පහසුකම් අඩුපාඩු ඇති ස්ථානවල වගකීම ක්රියාකරුවන් මත පැවරීම වෙනුවට, රාජ්ය වියදම් මත එම සේවාව පවත්වා ගැනීමට යාම පිළිබඳ ප්රශ්න මතුවෙමින් පවතී.
ප්රතිචාරය
කොළඹ නගර සභාවේ ඇති පොදු වැසිකිළි සියල්ලම නඩත්තු කටයුතු සිදු කරනු ලබන්නේ කොළඹ නගර සභාවේ අධ්යක්ෂ ඉංජිනේරු (වැඩ) අංශය මඟින්ය. එහි ප්රකාශිකාවක පොදු වැසිකිළි සම්බන්ධයෙන් අදහස් දක්වමින් පැවසුවේ, කොළඹ නගර සභාවෙන් නව පොදු වැසිකිළි ඒකකයක් සෑදීමට සැලසුම් කර ඇති බවත් එම ඒකකය ගොඩනැගීම සඳහා ටෙන්ඩර් කැඳවා ඇති බවත්ය.
“ඒ පොදු වැසිකිළිය හදන්න ටෙන්ඩර් එකක් දාලා තියෙනවා. ඒක හදන්න වෙන්නේ ලබන අවුරුද්දේ. කොළඹ නගරයේ දැනට තියෙන පොදු වැසිකිළි අතර පාවිච්චි නොවෙන පොදු වැසිකිළි තියෙනවා. කොළඹ නගරයට මේ කියන තරම් පොදු වැසිකිළි ඕනෑද කියන ප්රශ්නයක් තියෙනවා. කොළඹ නගර සභාවෙන් උතුරු කොළඹ ප්රදේශ කිහිපයක නඩත්තු කරන පොදු වැසිකිළි 3ක් දැනට අපි වහලා දාලා තියෙනවා. කොළඹ වතු ආශ්රිතව සහ මරදාන වගේ ප්රදේශවල තියෙන පොදු වැසිකිළිවලට පොදු ජනතාව වගේම, වතු ආශ්රිත ජනතාවත් යනවා. වතු ආශ්රිත තියෙන පොදු වැසිකිළි නගර සභාව මඟින් නඩත්තු කරන්නේ නැහැ. ඒවා ඒ වතුවල ජීවත් වෙන මිනිස්සුගේ මුදල්වලින් නඩත්තු කටයුතු කරන්න ඕනෑ.”
මහරගම නගරයේ නගර මධ්යයේ පිහිටා තිබුණු පොදු වැසිකිළිය 2023 වර්ෂයේදී කඩා දමා තිබුණු අතර මහරගම නගර සභාවෙන් අප කළ විමසුමකදී ඉහළ නිලධාරියෙකු පැවසුවේ මීට පෙර වැසිකිළි තිබුණ ස්ථානයට පාරෙන් අනෙක් පසින් නව පොදු වැසිකිළියක් විවෘත කර ඇති බවත් මහරගම නගර සීමාවේ ඇති පොළ ආශ්රිත ප්රදේශයේ පොදු වැසිකිළියක් ඇති නිසා මහරගමට දිනපතා පැමිණෙන පිරිස්වලට එම පොදු වැසිකිළි භාවිත කළ හැකි බවත්ය.
රජයේ සැලසුම්
2025 ජාතික අයවැයෙන් පොදු වැසිකිළි සඳහා වෙන් කළ වෙනම වියදම් ශීර්ෂයක් සෘජුව සඳහන් නොවුණද, ක්ලීන් ශ්රීලංකා වැඩසටහන යටතේ නාගරික හා සංචාරක ප්රදේශවල සනීපාරක්ෂක පහසුකම් ඉදිකිරීම හා නවීකරණය සඳහා රුපියල් මිලියන 525ක් වෙන් කර ඇත.
මෙයට නව ප්රමිතියට අනුකූල පොදු වැසිකිළි 20ක් පමණ ස්ථාපනය කිරීම ඇතුළත් වේ. තවද සංචාරක ප්රදේශවල වැසිකිළි ඒකක 500ක් පමණ ඉදිකිරීමටද සැලසුම් කර ඇති නමුත් මෙම ව්යාපෘති කොපමණ කාලයකදී සම්පූර්ණ වන්නේද යන්න පැහැදිලි නැත.
නගරයක වැසිකිළි ප්රමාණය එහි සංවර්ධනයට සහ ජනතාවගේ දිනපතා ජීවිතයට කොපමණ සම්බන්ධද යන්න පෙන්වන ලකුණක් ලෙස සැලකේ. කොළඹ පවතින පොදු වැසිකිළි හිඟතාව පිළිබඳ තත්වය පෙන්වා දෙන්නේ නගරය ආර්ථික මධ්යස්ථානයක් වුවද මූලික මානව අවශ්යතා සපුරාලීමේදී තවමත් හිඟයක් පවතින බවයි. මිලියනකට ආසන්න ජනතාවක් දිනපතා පැමිණෙන නගරයක පොදු වැසිකිළි 17ක් පමණක් තිබීම, සෞඛ්ය ගැටලුවක් පමණක් නොව, කොළඹ නගරය නිර්මාණය වී ඇත්තේ මිලියන් ගණන් බඳු ගෙවන මිනිස්සුන්ගේ හෝ කොළඹට දිනපතා පැමිණන මිනිස්සුන්ට නොවන බවට ප්රශ්නයක් ද මතු කරයි.
